Narodowy Fundusz
Ochrony Środowiska
i Gospodarki Wodnej

Dla polskich miast największe zagrożenie klimatyczne stanowią zjawiska i procesy związane z ekstremalną temperaturą oraz gwałtownymi, nawalnymi opadami, prowadzącymi do podtopień i błyskawicznych powodzi. Fale upałów, czyli okresy przynajmniej trzech dni z temperaturą powietrza przekraczającą 30 stopni Celsjusza, to od lat 90. XX w. coraz częstsze i trudniejsze do zniesienia doświadczenie Polaków, zwłaszcza mieszkańców ośrodków miejskich. O tym można było przekonać się całkiem niedawno, pod koniec czerwca 2026 r., kiedy termometry w ciągu dnia wskazywały 37-39 stopni C, a lokalnie (jak w Słubicach czy Toruniu) osiągały rekordowe wskazania powyżej 40 stopni.  

Po suszy – nawalne deszcze i powodzie

Średnia temperatura w Polsce w 2024 r. wyniosła 10,9 stopni C i było to o 2,2 stopnia C więcej niż średnia z lat 1991-2020. W zabetonowanych miastach ekstremalnie wysoka temperatura jest dla ludzi i środowiska znacznie bardziej dotkliwa niż na terenach niezurbanizowanych. Wraz z upałami zmienia się w Polsce także struktura opadów sezonu letniego – wzrasta liczba dni z intensywnymi deszczami i opadem dobowym powyżej 30 mm wody na metr kwadratowy. W miastach, które charakteryzują się wysokim stopniem uszczelnienia powierzchni (beton, asfalt, kamień, klinkier itp.) obfite deszcze wywołują rozległe podtopienia, a także gwałtowne powodzie. W ośrodkach miejskich na wybrzeżu Bałtyku dodatkowym problemem są zjawiska związane ze wzrostem poziomu morza, erozją brzegów morskich, powodziami sztormowymi i osuwiskami gruntu.  

Zmiany dotyczą także bilansu wodnego. Występuje silniejsze parowanie, obniża się wilgotność gleby, zwłaszcza na początku sezonu wegetacyjnego. Coraz częstsze i bardziej nasilone susze negatywnie wpływają na dostępność wody dla mieszkańców miast i ekosystemów miejskich. Nasila się także spadek różnorodności biologicznej i erozja gleb. 

Adaptacja – cel strategiczny NFOŚiGW

Działania adaptacyjne, uwzględniające lokalną specyfikę (położenie geograficzne, warunki hydrologiczne, rozwój przestrzenny, skalę uprzemysłowienia) podnoszą odporność miast na zachodzące zmiany. W przedsięwzięcia dostosowawcze i ochronne samorządów powinny angażować się właściwie wszystkie sektory w miejskim otoczeniu, ze wsparciem systemowym na poziomie regionalnym i ogólnopolskim.  

Adaptacja do zmian klimatu stała się jednym z priorytetów obowiązującej strategii działania Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, który od lat współfinansuje inwestycje w tym obszarze. 

MPA, czyli miejskie plany adaptacji

Wyprzedzające podejście do wyzwania, jakim są zmiany klimatu, zapewnia przygotowanie i wdrożenie miejskich planów adaptacji (MPA). Ich opracowanie reguluje nowelizacja ustawy Prawo ochrony środowiska. Każde miasto liczące co najmniej 20 tys. mieszkańców zobowiązane jest do opracowania, uchwalenia i wdrożenia MPA, a co dwa lata musi przygotować raport z realizacji tego planu. Nowe przepisy weszły w życie 11 stycznia 2025 r., a miasta na przyjęcie planu mają czas do 2 stycznia 2028 r.  

Dokument służy do identyfikacji lokalnych zagrożeń klimatycznych i wskazania działań, które pozwolą ograniczyć ryzyko strat społecznych, gospodarczych i środowiskowych oraz poprawią jakość życia mieszkańców. Miejski plan adaptacji łączy w sobie zagadnienia związane z planowaniem przestrzennym, gospodarką wodną, zieloną infrastrukturą i zarządzaniem kryzysowym. Powinien zawierać: 

• analizę zjawisk meteorologicznych i hydrologicznych, 

• scenariusze skutków zmian klimatu, 

• ocenę wrażliwości kluczowych sfer i sektorów miejskich, 

• część programową z katalogiem niezbędnych działań adaptacyjnych (koncepcja zazieleniania miasta oraz gospodarowania wodami opadowymi, szczegółowy harmonogram i zasady monitorowania efektów wdrażania planu).  

Miasta przedstawiają różnorodne pomysły na walkę ze skutkami zmian klimatycznych, stawiając m.in. na rozwój terenów zielonych. W wielu polskich miastach ich udział w ogólnej powierzchni na razie jest jednak zdecydowanie zbyt mały, aby łagodzić skutku upałów. Tymczasem z badań Europejskiej Agencji Środowiska (EEA) wynika, że zwiększenie pokrycia przestrzeni miejskiej koronami drzew jedynie o 16 proc. może obniżyć temperaturę powietrza średnio o 1 stopień C. 

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej wspiera samorządy w opracowaniu i wdrażaniu założeń MPA oraz w ślad za nimi inwestycji adaptacyjnych ze środków krajowych i europejskich. Działania adaptacyjne są wyrazem dbałości o bezpieczeństwo i komfort życia mieszkańców na poziomie lokalnym.  

Następna stacja: odporność klimatyczna miast i regionów

Kolejnym krokiem samorządów w procesie budowania odporności na zmiany klimatu jest realizacja inwestycji wskazanych w MPA. Ogrody deszczowe, łąki kwietne, zielone dachy czy parki kieszonkowe to rozwiązania oparte na naturze, które na dłużej zatrzymują wodę w glebie. Działania te coraz częściej wdrażane przez miasta, wspierają środowisko naturalne i lokalny mikroklimat dla mieszkańców. Eliminują powstawanie miejskich wysp ciepła i nagłych powodzi miejskich spowodowanych nadmiernym uszczelnianiem powierzchni i gęstą zabudową. 

Wśród projektów budujących odporność miast na zmiany klimatu są także: 

• realizacja zielono-niebieskiej infrastruktury 

• rozszczelnienie powierzchni nieprzepuszczalnych i zwiększenie retencji wód w mieście (zmiana podłoża na przepuszczalne i półprzepuszczalne, budowa i modernizacja zbiorników retencyjnych) 

• rozbudowa i modernizacja kanalizacji deszczowej 

• stworzenie lub rozbudowa miejskiego systemu monitoringu zagrożeń oraz wczesnego ostrzegania przed zagrożeniami 

• inwestycje w infrastrukturę przeciwpowodziową 

• zakup specjalistycznego sprzętu, wykorzystywanego w akcjach ratowniczych. 

Dzięki 173 mln zł z Funduszy Europejskich NFOŚiGW wdraża również program Mikroretencja skupiony na rozwoju przydomowych instalacji do gromadzenia i zagospodarowania deszczówki.  

W perspektywie finansowej 2021-2027 na szeroko pojętą adaptację do zmian klimatu NFOŚiGW tylko z Funduszy Europejskich ma do dyspozycji ponad 8 mld zł. 

Finansowanie zagraniczne uzupełnia program Adaptacja do zmian klimatu (2015-2026) z budżetem krajowym ponad 1,1 mld zł przeznaczonym na dotacje i preferencyjne pożyczki. Wsparcie może tutaj objąć także tereny wiejskie i koncentruje się na: 

• zwiększaniu retencji w ekosystemach  

• urządzeniach wodnych 

• zielono-niebieskiej infrastrukturze i systemach zagospodarowania wód opadowych 

• modernizacji infrastruktury służącej zaopatrzeniu ludności w wodę pitną.  

Krajowe środki były również kierowane na usuwanie skutków powodzi z 2024 r. w południowo-zachodniej Polsce. 

Zasoby wodne w centrum uwagi Wód Polskich

Dzięki efektywnej współpracy z NFOŚiGW, Wody Polskie realizują 16 projektów w ramach FEnIKS (działanie 2.4) o łącznej wartości dofinansowania ponad 1,3 mld zł.  

Wśród realizowanych przez Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie inwestycji współfinansowanych z Funduszy Europejskich, warto wymienić modernizację zbiornika Dzierżno Duże (woj. śląskie). Podpisana z końcem lipca przez NFOŚiGW umowa dotacyjna o wartości 443 mln zł dotyczy projektu wartego 556 mln zł. Inwestycja ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa przeciwpowodziowego doliny Kłodnicy i wpisuje się w działania na rzecz adaptacji do zmian klimatu oraz zapobiegania klęskom żywiołowym i katastrofom (działanie FEnIKS 2.4). Dzięki przedsięwzięciu, ochroną przed powodzią zostanie objętych prawie 1500 ha terenów, a z efektów projektu skorzysta około 3 tys. osób. 

W maju2026 r. podpisano dwie umowy dotacyjne z Wodami Polskimi, opiewające łącznie na niemal 308 mln zł ze środków UE. Środki zostaną przeznaczone na realizację projektu „Kompleksowe zabezpieczenie przeciwpowodziowe Żuław – etap IIIA”. Inwestycja zakłada przebudowę i odbudowę ponad 54 km wałów przeciwpowodziowych rzek: Fiszewki, Motławy, Kłodawy, Bielawy i Wisły, budowę stacji pomp w Gozdawie i Komarówce oraz przebudowę stacji pomp Balewo, a także umocnienie skarp rzeki Kłodawy. Działania te dla ponad 18 tys. mieszkańców będą oznaczać poprawę bezpieczeństwa, a dla Żuław jako obszaru depresyjnego zwiększenie odporności na zagrożenia powodziowe i negatywne skutki zmian klimatu. Ten sam efekt zostanie osiągnięty w Dęblinie, gdzie zaplanowano rozbudowę wału przeciwpowodziowego rzeki Wieprz na długości 5,6 km. Po zakończeniu inwestycji ochroną przeciwpowodziową objęte zostanie niemal 11 km2 terenu, w tym obszary zabudowy mieszkaniowej i przemysłowej oraz tereny wojskowe z lotniskiem Dęblin. 

Adaptacja do zmian klimatu w Polsce obejmuje szerokie spektrum działań, dostosowanych do zróżnicowanych warunków geograficznych – od obszarów nadmorskich i pojezierzy, przez nizinne tereny centralnej Polski, po regiony górskie. Odmienne rozwiązania są potrzebne w miastach, gdzie priorytetem jest rozwój zielono-niebieskiej infrastruktury, ograniczanie efektu miejskiej wyspy ciepła oraz skuteczne zarządzanie wodami opadowymi. Innych działań wymagają tereny wiejskie, gdzie kluczowe znaczenie mają retencja wody, adaptacja rolnictwa oraz ochrona lokalnych ekosystemów. Różnorodność tych przedsięwzięć stanowi fundament odpowiedzialnej i skutecznej adaptacji do postępujących zmian klimatycznych.