Narodowy Fundusz
Ochrony Środowiska
i Gospodarki Wodnej

Największe wyzwanie: powodzie błyskawiczne

W ostatnich latach w naszym kraju największym zagrożeniem są podtopienia i powodzie błyskawiczne spowodowane gwałtownymi, bardzo obfitymi opadami. Przesuszona gleba nie jest w stanie przyjąć tak dużych ilości wody, w wyniku czego trafia ona do rzek i potoków, które tworzą – zwłaszcza na terenach górskich – gwałtowne fale wezbraniowe. Skutki powodzi to zalane domy, budynki publiczne, drogi, mosty,  infrastruktura komunalna, a także straty dla gospodarki i środowiska naturalnego.

Planowanie: mapy zagrożenia i ryzyka powodziowego

Całkowita eliminacja ryzyka powodzi nie jest możliwa, ale można skutecznie ograniczać ich skutki poprzez:

• odpowiednie planowanie,
• rozwój infrastruktury hydrotechnicznej,
• działania zwiększające retencję wody.

W tym celu wykorzystywane są m.in. mapy zagrożenia i ryzyka powodziowego, które pomagają identyfikować najbardziej narażone obszary i planować inwestycje ochronne. Dokumenty te są cyklicznie aktualizowane, a finansowy wkład w ich opracowanie ma NFOŚiGW.

Wielka woda i wyzwania odbudowy

Polska wielokrotnie doświadczała powodzi, wśród których najtrudniejsza okazała się tzw. powódź tysiąclecia z 1997 r. Obfite deszcze w lipcu spowodowały ogromne straty społeczne i gospodarcze. Zginęło 56 osób, a 7 tysięcy osób straciło dach nad głową. Żywioł spowodował zalanie 2 proc. powierzchni Polski, w tym takich miast jak Kłodzko, Opole czy Wrocław. Łączne straty oszacowano na 12 mld zł. Żeby odbudować regiony ze zniszczeń, przyjęto w 1997 r. Narodowy Program Odbudowy i Modernizacji, a istotną rolę w finansowaniu tego procesu w zakresie infrastruktury komunalnej i ekologicznej miał NFOŚiGW. Ze środków przekazanych przez NFOŚiGW, naprawiano i budowano ujęcia wody, stacje jej uzdatniania, wodociągi, oczyszczalnie ścieków, systemy kanalizacji, składowiska, ciepłownie, a także infrastrukturę przeciwpowodziową. 

W kolejnych latach Fundusz wspierał także usuwanie skutków powodzi m.in. w 2001, 2010 i 2016 r. Środki trafiały do samorządów, spółek komunalnych i przedsiębiorstw odpowiedzialnych za przywracanie sprawności podstawowej infrastruktury oraz zabezpieczenie terenów zagrożonych podobnymi zdarzeniami w przyszłości.

Powódź 2024 i wsparcie dla regionów

We wrześniu 2024 r. powódź dotknęła południową i zachodnią Polskę. Rekordowe opady doprowadziły do wezbrań rzek i rozległych zniszczeń w setkach miejscowości. Katastrofa uwidoczniła zarówno skalę wyzwań związanych ze zmianami klimatu, jak i potrzebę dalszego wzmacniania systemu ochrony przeciwpowodziowej. W Kłodzku przepływająca tam Nysa Kłodzka osiągnęła rekordowy poziom 798 cm, przekraczając nawet historyczne maksimum z tzw. powodzi tysiąclecia z 1997 r. Poza Kłodzkiem, niemal całkowicie zalane zostały takie miasta, jak Lądek-Zdrój, Stronie Śląskie, Głuchołazy, Prudnik, Nysa, Lewin Brzeski, Żagań. Ucierpiało łącznie 749 miejscowości i 2,4 mln osób. Uszkodzeniu uległo 11,5 tys. budynków mieszkalnych oraz ogromna liczba obiektów infrastrukturalnych i przemysłowych. Całkowite straty i wydatki związane z powodzią oszacowano w Polsce na około 13 mld zł.

Żeby usuwanie skutków tej powodzi mogło odbywać się przy jak najlepszym rozpoznaniu lokalnych potrzeb, NFOŚiGW skierował nabór do wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej, które mają siedzibę na obszarach, gdzie w 2024 r. wprowadzono stan klęski żywiołowej. Uzyskały one dostęp do pieniędzy przeznaczonych na dotacje dla beneficjentów końcowych, którzy zajęli się naprawianiem szkód na obiektach ochrony środowiska i gospodarki wodnej. Na działania w ramach programu NFOŚiGW „Adaptacja do zmian klimatu. Część 2) Usuwanie skutków powodzi 2024 roku”, przeznaczono 30 mln zł.

W 2025 r. NFOŚiGW uruchomił dodatkowe wsparcie na przywracanie funkcjonalności zniszczonych sieci wodno-kanalizacyjnych i budynków w czterech województwach (dolnośląskie, lubuskie, opolskie i śląskie). Środki na ten cel w wysokości ponad 1 mld zł zapewniono z programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko (FEnIKS) 2021-2027.

Dotacje trafiają głównie do samorządów, spółek wodno-kanalizacyjnych, szkół, przedszkoli, szpitali i placówek ochrony zdrowia. Katalog działań i inwestycji obejmuje budowę i naprawę:

• sieci kanalizacji i wodociągów,
• oczyszczalni ścieków,
• ujęć wody,
• systemów zarządzania wodami opadowymi i odwadniania,
• roboty remontowe i modernizacyjne (osuszanie i ocieplanie budynków, przyłącza do sieci ciepłowniczej, instalacja nowych niskoemisyjnych lub odnawialnych źródeł ciepła i energii elektrycznej).

Dla poszkodowanych w powodzi osób indywidualnych w programie Czyste Powietrze przewidziano uproszczoną ścieżkę uzyskiwania dotacji (z puli 100 mln zł) na odbudowę i termomodernizację jednorodzinnych budynków mieszkalnych.

Kierunek: bezpieczniejsza przyszłość

Ostatnia powódź w Polsce potwierdziła, że pilnie potrzebne są działania dwutorowe: nie tylko bieżące i doraźne, nastawione na odbudowę infrastruktury komunalnej, instalacji wodno-ściekowych oraz obiektów hydrotechnicznych, lecz także długofalowe, idące w kierunku zapobiegania potencjalnym powodziom.

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, który od ponad 37 lat finansuje ekorozwój Polski, aktywnie odpowiada na oba te wyzwania. Potwierdza to zaangażowanie finansowe Funduszu w projekty poprawiające adaptację do zmian klimatu oraz wskazanie jej jako jednego z priorytetów w strategii działania na lata 2025-2028. Kluczowym źródłem finansowania przedsięwzięć adaptacyjnych są Fundusze Europejskie.

NFOŚiGW koncentruje się w obszarze adaptacji i działań przeciwpowodziowych na kilku głównych aspektach:

• finansowaniu dużej infrastruktury hydrotechnicznej,
• wspieraniu miast i gmin w zarządzaniu wodami opadowymi,
• dotowaniu retencji przydomowej,
• odbudowie infrastruktury po klęsce żywiołowej,
• remontach domów zniszczonych przez żywioł,
• doposażaniu służb ratunkowych.

Dofinansowanie z NFOŚiGW dla samorządów, spółek komunalnych i przedsiębiorstw w ramach adaptacji do zmian klimatu obejmuje przede wszystkim budowę, przebudowę lub remont urządzeń wodnych (np. zbiorników retencyjnych, polderów powodziowych, wałów ochronnych itp.), które bezpośrednio chronią mieszkańców przed zalaniem.

W zakresie systemów gospodarowania wodami opadowymi NFOŚiGW przekazuje samorządom wsparcie na budowę nowoczesnej sieci kanalizacji deszczowej, zielonej i niebieskiej infrastruktury oraz instalacji do zatrzymywania wody w miastach, co zapobiega lokalnym podtopieniom.

W ramach rozwijania retencji na posesjach, osoby prywatne z nowego programu Mikroretencja otrzymują dotacje na zakup i montaż instalacji do zbierania i wykorzystywania wód opadowych i roztopowych.

Z kolei służby ratunkowe, głównie straż pożarna, uzyskują (poprzez fundusze wojewódzkie) środki finansowe na zakup m.in. specjalistycznych wozów bojowych, pomp wysokiej wydajności oraz sprzętu przeciwpowodziowego dla OSP i PSP, co wydatnie poprawia skuteczność akcji ratunkowych podczas podtopień i powodzi.

Inwestycje Wód Polskich

Obecnie przy wsparciu NFOŚiGW realizowanych jest wiele projektów mających zwiększyć bezpieczeństwo mieszkańców terenów zagrożonych powodziami. Należą do nich m.in. inwestycje w ochronę przeciwpowodziową doliny Bystrzycy Dusznickiej, budowę zbiornika Rzymówka, przebudowa zbiornika Dzierżno Duże czy zabezpieczenie Żuław. Łącznie Wody Polskie realizują obecnie 16 dużych przedsięwzięć finansowanych z programu FEnIKS o wartości wsparcia ok. 1,3 mld zł.

Po ich zakończenie znacznie poprawi się bezpieczeństwo setek tysięcy osób, które mieszkają na terenach zagrożonych powodziami.

Wspólna odpowiedź na zmiany klimatu

Zmiany klimatu sprawiają, że ryzyko występowania gwałtownych opadów i powodzi będzie rosło. Dlatego inwestycje w nowoczesną gospodarkę wodną i ochronę przeciwpowodziową stają się nie tylko elementem rozwoju infrastruktury, lecz także warunkiem bezpieczeństwa mieszkańców. Łącząc działania interwencyjne z długofalowym wsparciem inwestycji adaptacyjnych, NFOŚiGW pomaga samorządom i społecznościom lokalnym lepiej przygotować się na wyzwania przyszłości.