Narodowy Fundusz
Ochrony Środowiska
i Gospodarki Wodnej

• Tereny podmokłe to najszybciej zanikające ekosystemy w naszej strefie klimatycznej.

• W Polsce do tej pory odtworzono lub objęto ochroną i renaturyzacją kilkadziesiąt tysięcy hektarów mokradeł, torfowisk i terenów podmokłych. 

• Głównym źródłem finansowania projektów ochrony mokradeł są Fundusze Europejskie i unijny program LIFE.  

• Polską dumą jest Biebrzański Park Narodowy, którego głównym zadaniem jest ochrona unikatowych mokradeł - aż 43 proc. powierzchni parku stanowią słynne Biebrzańskie Bagna.  

Nie ma przesady w stwierdzeniu, że mokradła, czy szerzej ekosystemy zależne od wód, podtrzymują życie na planecie i zapewniają równowagę środowiskową. Chronią one przed powodziami poprzez magazynowanie nadmiaru wody, a z kolei podczas suszy stopniowo deficytową wodę uwalniają. Ponadto, działają jak naturalne filtry, które poprawiają jakość wód zanim trafią one do rzek, jezior i zasobów gruntowych. Szczególne znaczenie ma również to, że łagodzą zmiany klimatyczne i spowalniają tempo globalnego ocieplenia, gdyż są ogromnym, naturalnym magazynem węgla.  

Mokradła, bagna i inne tereny związane z wodą są także siedliskiem i schronieniem dla licznych gatunków roślin i zwierząt, w tym dużych ssaków, jak łosie i sarny, ptaków wodno-błotnych i wędrownych, ryb i płazów oraz owadów zapylających. Mają więc ogromne znaczenie jako źródło wody i pożywienia.    

Wedle naukowych szacunków, mokradła naturalne i odwodnione na terenie Polski występują obecnie na obszarze o powierzchni około 4,4 mln ha. Samych torfowisk  mamy zaś w naszym kraju 1,6 mln ha. Niestety, aż 85 proc. z nich jest przesuszonych, a jedynie 15 proc. zachowało charakter bagienny i potencjalne zdolności akumulacji torfu. Spośród polskich torfowisk tylko 0,24 mln ha zachowało status bagna, czyli obszaru, na którym nadal zachodzą procesy torfotwórcze.   

Dlatego NFOŚiGW, będąc największą instytucją finansującą ochronę środowiska w Polsce, przeznacza środki krajowe i zagraniczne na poprawę stanu i odtwarzanie obszarów mokradłowych.  

Siła natury

Przyczyną degradacji obszarów podmokłych była prowadzona przed laty nadmierna i niewłaściwa melioracja pod uprawy i zabudowę, ale także postępujące zanieczyszczanie oraz zmiany klimatyczne.  

Dziś kluczowym celem jest wspieranie przez NFOŚiGW rozwiązań opartych na sile przyrody, które uzupełniają infrastrukturę techniczną i skupiają się na zwiększaniu naturalnej retencji, spowalnianiu odpływu wód oraz wzmacnianiu ciągłości ekologicznej cieków. Dzięki takim działaniom zwiększa się naturalna zdolność środowiska do magazynowania wody i jej stopniowego uwalniania. Efekt inwestycji to zarazem zwiększona odporność terenów na skutki ekstremalnych zjawisk hydrologicznych, takich jak powodzie i susze. Ponadto poprawia się jakość wód i warunków życia organizmów wodnych.  

Obecnie około 60 proc. polskich torfowisk i około 85. proc. czynnych bagien jest objętych względnie efektywnymi formami ochrony przyrody. Duża w tym zasługa NFOŚiGW, który  wspiera finansowo różnorodne projekty. Dokładną powierzchnię przywracanych i ratowanych obszarów trudno oszacować, gdyż zależy to m.in. od zakresu i intensywności działań (aktywne nawadnianie vs. ochrona bierna). Można natomiast wskazać wybrane, szczególne przedsięwzięcia i ich efekty.  

Lasy – mokradła i retencja  

Jednym z ważnych przedsięwzięć jest projekt „Lasy dla mokradeł – ochrona siedlisk hydrogenicznych na obszarach cennych przyrodniczo”, którego realizację przewidziano na lata 2024-2029. Zakłada przywrócenie lub utrzymanie stanu bagien, torfowisk i innych terenów podmokłych. Planowanym rezultatem projektu ma być objęcie ochroną i odtworzenie mokradeł na ponad 10 tys. ha obszarów sieci Natura 2000. Na 450 ha powstanie zielona infrastruktura. 

Prace do wykonania na terenie 120 nadleśnictw to m.in.: 

• ocena stanu i mapowanie siedlisk, 

• przygotowanie ekspertyz, 

• wykaszanie i usuwanie podrostów drzew i krzewów, 

• zwalczanie gatunków ekspansywnych lub obcych, 

• budowa lub przebudowa urządzeń piętrzących wodę, 

• monitoring hydrologiczny i działania edukacyjne.   

Lasy Państwowe oraz partnerzy projektu – Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu, Uniwersytet in. Adama Mickiewicza w Poznaniu i Centrum Ochrony Mokradeł, otrzymają na jego realizację 100 mln zł dofinansowania z Funduszy Europejskich. 

NFOŚiGW przekazuje unijne wsparcie także na inne projekty realizowane w Lasach Państwowych. Celem projektu „Retencja nizinna  w Lasach Państwowych” jest zapobieganie skutkom długotrwałych okresów suszy czy gwałtownych opadów, które negatywnie wpływają na stabilność ekosystemów. Obejmuje budowę i odbudowę małych zbiorników, zastawek, przepustów oraz przywracanie naturalnego biegu rzek i rowów. To zapobiega suszom i erozji.  

Z kolei projekt „Retencja górska w Lasach Państwowych” to działania mające na celu zatrzymanie i spowolnienie odpływu wód w górach dzięki budowie obiektów hydrotechnicznych oraz śródleśnych zbiorników i oczek wodnych. Następuje też renaturalizacja cieków wodnych, czyli odtwarzanie dawnych, krętych koryt potoków zamienionych przed laty w zwykłe rowy. Dopełnieniem tych działań są zabiegi biotechniczne (poprawa drzewostanu i ochrona ściółki), które – zwiększając chłonność gleby – minimalizują skutki suszy i redukują zagrożenie powodziowe. Łączne dofinansowanie z UE obu projektów to 513 mln zł. 

LIFE chroni bagna i torfowiska  

Istotnym źródłem finansowania przedsięwzięć związanych z odtwarzaniem mokradeł i ochroną ekosystemów wodnych jest program LIFE – jedyny instrument finansowy UE zarządzany wprost przez Komisję Europejska, nakierowany wyłącznie na ochronę środowiska i przyrody oraz działania na rzecz klimatu, dla którego NFOŚiGW jest Krajowym Punktem Kontaktowym.  

Wśród wielu wspieranych z programu LIFE i współfinansowanych z NFOŚiGW przedsięwzięć warto wymienić projekt kluczowy w zakresie czynnej ochrony przyrody: „Odtworzenie oraz zachowanie obszarów bagiennych, torfowisk i terenów podmokłych na obszarach Natura 2000 i Zielonej Infrastruktury”. To największy z polskich projektów LIFE, który obejmie ponad 120 tys. ha i będzie realizowany do 2032 r. Wypracowany w ramach projektu nowoczesny, wielofunkcyjny i stabilny system zarządzania zasobami przyrody będzie miał zastosowanie w skali całej Polski – na terenie ponad 3,14 mln ha.  

W zakresie ochrony polskich mokradeł ważnym obszarem jest dolina Biebrzy (Bagna Biebrzańskie), czyli unikatowy w skali Europy, rozległy obszar podmokły położony w północno-wschodniej Polsce, na Podlasiu, wzdłuż meandrującego koryta rzeki Biebrzy. To jeden z największych i najlepiej zachowanych na kontynencie systemów mokradeł, torfowisk i bagien. Jest to zarazem ostoja dla niemal 300 gatunków ptaków wodno-błotnych i miejsce lęgowe dla gatunków zagrożonych wyginięciem w skali świata, np. wodniczki i orlika grubodziobego. Nic dziwnego, że kraina ta została objęta działaniami ratunkowymi w ramach programu LIFE - w dwóch etapach podjęto realizację zadania: „Renaturyzacja sieci hydrograficznej w Basenie Środkowym doliny Biebrzy”, aby odwrócić skutki prowadzonych już przez administrację carską w II poł. XIX w. robót melioracyjnych.  

Wsparcie finansowe otrzymał także projekt „Ochrona siedlisk mokradłowych doliny Górnej Biebrzy”, który wzmocnił ochronę rozległych, wyjątkowych w skali Polski torfowisk alkalicznych oraz borów i lasów bagiennych.  

Wśród przedsięwzięć podejmowanych z wykorzystaniem funduszy z programu LIFE i środków NFOŚiGW są projekty typowo „torfowiskowe”. Projekt „Ochrona torfowisk alkalicznych w młodoglacjalnym krajobrazie Polski północnej” miał na celu zahamowanie degradacji i poprawię stanu aż 89 torfowisk w obrębie m.in. Doliny Rurzycy, Puszczy Augustowskiej i Pojezierza Kaszubskiego. Na 30 obszarach Natura 2000, podjęto ochronę wielu rzadkich, chronionych i skrajnie zagrożonych gatunków roślin, w tym skalnicy torfowiskowej, lipiennika Loesela i mchu haczykowca błyszczącego.   

Na przeciwległym obszarze Polski projekt „Ochrona torfowisk alkalicznych południowej Polski” objął 23 obszary Natura 2000 – od niewielkich torfowisk i młak karpackich, czyli powierzchniowych wypływów wód z warstw wodonośnych, które są zwykle zatorfione lub zabagnione, po wybitnie alkaliczne torfowiska Lubelszczyzny.   

Wymiana doświadczeń 

Mokradła i tereny podmokłe to zanikający przyrodniczy skarb Polski. Ratowanie tego zasobu i odwracanie jego degradacji stanowi dzisiaj jedno z najważniejszych wyzwań w ochronie środowiska i przyrody. Bowiem zdegradowane mokradła i torfowiska to nie tylko zachwianie równowagi hydrologicznej i utrata bioróżnorodności, ale także intensyfikacja procesu mineralizacji, który przyczynia się do wzrostu emisji CO2.  

Innowacyjny charakter renaturyzacji torfowisk wymaga międzynarodowej wymiany doświadczeń. NFOŚiGW ze środków Europejskiego Obszaru Gospodarczego wsparł projekt „Wymiana islandzkich i polskich doświadczeń w odtwarzaniu torfowisk dla różnorodności biologicznej i klimatu”.   

W skali świata mokradła stanowią 3 proc. powierzchni globu, a w Polsce – około 4 proc. obszaru kraju. Nasza średnia, choć wyższa od światowej, wcale nie jest imponująca, skoro porównanie dotyczy przeciętnej dla całej Ziemi, a więc także obszarów pustynnych, stepowych czy górzystych.  

Każdy projekt ma znaczenie  

Znaczenie mają wszystkie, nawet nieduże projekty nakierowane na ratowanie istniejących w Polsce mokradeł oraz odtwarzanie terenów podmokłych: 

• przedsięwzięcie pod nazwą „Ochrona i odtwarzanie mokradeł na terenie obszaru Natura 2000 Puszcza Kampinoska” objęło 6142 ha powierzchni siedlisk, które uzyskały lepszy status ochrony, 

• w przypadku realizowanego w dorzeczu Parsęty projektu poprawy różnorodności biologicznej i adaptacji do zmian klimatu obszar poddany działaniom ochronnym wyniósł 1082 ha, 

• z kolei „Ochrona siedlisk mokradłowych doliny Górnej Biebrzy” to projekt, który objął 460 ha terenów podmokłych, 

• a w przypadku „Renaturyzacji śródlądowej delty rzeki Nidy” było to 323 ha.   

Cenne przyrodniczo miejsca, które w wyniku melioracji i działań gospodarczych, ale też z powodu zmian klimatu, uległy osuszeniu i przyrodniczej degradacji, stały się zwykle łąkami, pastwiskami i gruntami rolnymi, a nawet nieużytkami. Teraz NFOŚiGW dokłada starań, aby krajowe mokradła, bagna i torfowiska w jak największej skali poddać odtwarzaniu i renaturyzacji, gdyż są to naturalne magazyny wody, ogromne pochłaniacze dwutlenku węgla z atmosfery, siedliska dla tysięcy gatunków roślin i zwierząt. A także naturalne „zapory” przed zmianami klimatu, które z jednej strony zmniejszają ryzyko powodzi, a z drugiej – pomagają ograniczać skutki suszy.   

Nabory wniosków – renaturyzacja: 

• Renaturyzacja przekształconych cieków wodnych i obszarów od wód zależnych - tryb konkurencyjny 

• Renaturyzacja przekształconych cieków wodnych i obszarów od wód zależnych - tryb niekonkurencyjny