Narodowy Fundusz
Ochrony Środowiska
i Gospodarki Wodnej

Nie ma przesady w stwierdzeniu, że mokradła, czy szerzej ekosystemy zależne od wód, podtrzymują życie na planecie i zapewniają równowagę środowiskową. Chronią one przed powodziami poprzez magazynowanie nadmiaru wody, a z kolei podczas suszy stopniowo deficytową wodę uwalniają. Ponadto, działają jak naturalne filtry, które poprawiają jakość wód zanim trafią one do rzek, jezior i zasobów gruntowych.  Szczególne znaczenie ma również to, że łagodzą zmiany klimatyczne i spowalniają tempo globalnego ocieplenia, gdyż są ogromnym, naturalnym magazynem węgla. Warto jeszcze dodać, że mokradła, bagna i inne tereny związane z wodą, są siedliskiem i schronieniem dla licznych gatunków roślin i zwierząt, w tym dużych ssaków, jak łosie i sarny, ptaków wodno-błotnych i wędrownych, ryb i płazów oraz owadów zapylających. Mają także znaczenie społeczne dla ludzi jako źródło wody i pożywienia. Z drugiej strony tereny podmokłe to najszybciej zanikające ekosystemy w naszej strefie klimatycznej.  

Wszystkie te względy sprawiają, że NFOŚiGW, będąc największą instytucją finansującą ochronę środowiska w Polsce, przeznacza poważne środki krajowe i zagraniczne na poprawę stanu i odtwarzanie obszarów mokradłowych. Przyczyną ich degradacji była prowadzona przed laty nadmierna i niewłaściwa melioracja pod uprawy i zabudowę, ale także postępujące zanieczyszczanie oraz zmiany klimatyczne. Jako Instytucja Wdrażająca program Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko (FEnIKS) 2021-2027, NFOŚiGW 29 maja br. uruchomił dwa nabory wniosków (konkurencyjny i niekonkurencyjny) w programie „Renaturyzacja przekształconych cieków wodnych i obszarów od wód zależnych”, realizowanym w ramach działania 2.4 „Adaptacja do zmian klimatu, zapobieganie klęskom i katastrofom”.  

–  Fundusze Europejskie to dla nas zasadnicze źródło finansowania, które umożliwia realizację strategicznych i kosztownych inwestycji prośrodowiskowych, w tym działań związanych z adaptacją do zmian klimatu – podkreśla Robert Gajda, Zastępca Prezesa Zarządu NFOŚiGW. –  Ze środków programu FEnIKS wspieramy projekty, które zwiększają retencję, ograniczają ryzyko suszy i powodzi oraz przywracają naturalne funkcje rzek i ekosystemów. Większa skuteczność w zarządzaniu zasobami wodnymi to jeden z niezbędnych warunków zapewnienia stabilności i odporności państwa na zmiany klimatu. Stawiamy przy tym na rozwiązania oparte na mocy natury, przez co ich skutki są trwalsze i korzystne dla ludzi i środowiska – dodaje Robert Gajda, Zastępca Prezesa Zarządu NFOŚiGW. 

Kluczowym celem jest wspieranie przez NFOŚiGW rozwiązań opartych na sile przyrody, które uzupełniają infrastrukturę techniczną i skupiają się na zwiększaniu naturalnej retencji, spowalnianiu odpływu wód oraz wzmacnianiu ciągłości ekologicznej cieków. Dzięki takim działaniom większa jest naturalna zdolność środowiska do magazynowania wody i jej stopniowego uwalniania. Efekt inwestycji to zarazem zwiększona odporność terenów na skutki ekstremalnych zjawisk hydrologicznych, takich jak powodzie i susze. Ponadto poprawia się jakość wód i warunków życia organizmów wodnych.  

Jednym ze sztandarowych przedsięwzięć wspieranych przez NFOŚiGW z Funduszy Europejskich jest projekt „Lasy dla mokradeł – ochrona siedlisk hydrogenicznych na obszarach cennych przyrodniczo”, którego realizację przewidziano na lata 2024-2029. Główny cel to przywrócenie lub utrzymanie stanu bagien, torfowisk i innych terenów podmokłych, które obejmują 10.450 ha będących z zarządzie Lasów Państwowych (LP), w dużej części na obszarach Natura 2000. Beneficjenci, czyli Lasy Państwowe i ponad 120 nadleśnictw z 17 Regionalnych Dyrekcji LP, otrzymają od Unii Europejskiej dofinansowanie w wysokości 100 mln zł – z działania 1.5 programu FEnIKS. Prace do wykonania w 4 etapach to m.in. ocena stanu i mapowanie siedlisk, przygotowanie ekspertyz, wykaszanie i usuwanie podrostów drzew i krzewów, zwalczanie gatunków ekspansywnych lub obcych, budowa lub przebudowa urządzeń piętrzących wodę (głównie zastawek), monitoring hydrologiczny i działania edukacyjne. Planowanym rezultatem przedsięwzięcia ma być objęcie ochroną i odtworzenie mokradeł na ponad 10 tys. ha obszarów sieci Natura 2000 oraz zielona infrastruktura na powierzchni 450 ha.  

Do ważnym zadań należy również projekt pod nazwą: „Odbudowa różnorodności biologicznej doliny Nidy, poprzez odbudowę korytarzy ekologicznych i zwiększenie retencji gruntowej”. Beneficjent, którym jest Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, otrzyma z UE, w ramach programu Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej, 76,5 mln zł na działania w obszarze doliny Nidy na odcinku o długości około 39 km pomiędzy Brzeźnem a Pińczowem. To teren, na którym w XX w. wykonano szereg zabiegów melioracyjnych, co doprowadziło do jego osuszenia i zniszczenia naturalnej doliny rzecznej, przecięcia naturalnych korytarzy ekologicznych i ograniczenia migracji organizmów wodnych.  Efektem działań naprawczych będzie zachowanie i udrożnienie dwóch korytarzy, czyli rzek Nida i Mierzwa. Projekt przyczyni się do ochrony fauny i flory, w tym zwiększenia populacji zagrożonych gatunków ryb (piekielnica i świnka).  Dodatkową korzyścią będzie zmniejszenia ryzyka powodziowego w dolinie Nidy.  

Warto wspomnieć również o innych projektach współfinansowanych ze środków UE, takich jak „Retencja nizinna” czy „Retencja górska w Lasach Państwowych”. Pierwszy z nich to zapobieganie skutkom długotrwałych okresów suszy czy gwałtownych opadów, które negatywnie wpływają na stabilność ekosystemów. Projekt polega na budowie i odbudowie małych zbiorników, zastawek, przepustów oraz przywracanie naturalnego biegu rzek i rowów, co zapobiega suszom i erozji. Drugi to działania mające na celu zatrzymanie i spowolnienie odpływu wód w górach poprzez budowę obiektów hydrotechnicznych oraz śródleśnych zbiorników i oczek wodnych. Następuje też renaturalizacja cieków wodnych, czyli odtwarzanie dawnych, krętych koryt potoków zamienionych przed laty w zwykłe rowy. Dopełnieniem są zabiegi biotechniczne (poprawa drzewostanu i ochrona ściółki), które – zwiększając chłonność gleby – minimalizują skutki suszy i redukują zagrożenie powodziowe.  

W ogłoszonym niedawno przez NFOŚiGW „renaturyzacyjnym” naborze konkursowym, z budżetem w wysokości 100 mln zł, beneficjentami mogą być przede wszystkim jednostki samorządu terytorialnego (JST) i ich związki oraz ekologiczne organizacje pozarządowe, a także podmioty realizujące projekty w partnerstwach, w tym z udziałem, m.in.  JST, Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, Lasów Państwowych, parków narodowych, pozarządowych organizacji ekologicznych czy regionalnych dyrekcji ochrony środowiska. Projekty partnerskie będą premiowane. Dotacje (do niemal 80 proc. kosztów kwalifikowanych) przeznaczone mają być na renaturyzację i przywracanie ciągłości ekologicznej cieków wodnych, renaturyzację jezior, zbiorników wodnych, mokradeł i dolin rzecznych, działania zwiększające naturalną retencję i spowalnianie odpływu wód, a także na monitoring przyrodniczy i/lub hydromorfologiczny, edukację i partycypację społeczną, które powinny być elementami obligatoryjnymi każdego projektu. Podobne zadania, w tym również takie, jak odtwarzanie mokradeł i poprawa warunków wodnych torfowisk, zwiększanie retencji dolinowej i odbudowa naturalnych cieków wodnych, realizować będę beneficjenci drugiego (niekonkurencyjnego) naboru, czyli parki narodowe i regionalne dyrekcje ochrony środowiska. Budżet tego naboru to 310 mln zł z funduszy UE, przeznaczone na dotacje do 100 proc. kosztów kwalifikowanych.   

*** 

Innym, istotnym źródłem finansowania przedsięwzięć związanych z odtwarzaniem mokradeł i ochroną ekosystemów wodnych jest program LIFE – jedyny instrument finansowy UE zarządzany wprost przez Komisję Europejska, nakierowany wyłącznie na ochronę środowiska i przyrody oraz działania na rzecz klimatu, dla którego NFOŚiGW jest Krajowym Punktem Kontaktowym.  

Wśród wielu wspieranych z programu LIFE przedsięwzięć w zakresie czynnej ochrony przyrody warto wymienić jedno z kluczowych: „Odtworzenie oraz zachowanie obszarów bagiennych, torfowisk i terenów podmokłych na obszarach Natura 2000 i Zielonej Infrastruktury”.  To projekt strategiczny, największy z polskich projektów LIFE, który dotyczy powierzchni tysięcy hektarów. Został rozpoczęty w roku 2022 i będzie realizowany aż do 2032. Budżet całkowity tego zadania wynosi 165 mln zł, przy czym w jego ramach na ochronę polskich mokradeł NFOŚiGW przeznaczył około 35 proc. tej kwoty – niemal 58 mln zł. Komisja Europejska wyasygnowała 99 mln zł, a pozostałe 8 mln to wkład własny beneficjentów. Głównym wnioskodawcą jest Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej, a współbeneficjentami: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska i Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie. Cel to stworzenie warunków do wdrożenia Priorytetowych Ram Działań dla Sieci Natura 2000 (PAF) – strategicznego narzędzia planowania i oceny, które zapewnia prawidłowe funkcjonowanie Sieci Natura 2000. Projekt zakłada ochronę i przywrócenie ważnych funkcji torfowisk, bagien i terenów podmokłych – tak, aby poprawiła się jakość siedlisk i warunków zamieszkujących je gatunków. Realizacja zadania przyczyni się do zachowania odpowiedniej bioróżnorodności na obszarze ponad 120 tys. ha. Powstanie zarazem nowoczesny, wielofunkcyjny i stabilny system zarządzania zasobami przyrody w skali całej Polski, obejmujący ponad 3,14 mln ha.  Równocześnie przy wdrażaniu PAF prowadzone będą kampanie edukacyjne, które przyczynią się do wzrostu świadomości społecznej na temat roli bagien, torfowisk i terenów podmokłych.  

Obecnie uwagę zwraca wspierany z programu LIFE i środków własnych NFOŚiGW projekt „Ochrona i odtwarzanie mokradeł na terenie obszaru Natura 2000 Puszcza Kampinoska”. To kontynuacja wcześniejszych przedsięwzięć, mająca na celu poprawę stanu mokradeł na terenie Kampinoskiego Parku Narodowego – wzdłuż Kanału Zaborowskiego i zachodniego Kanału Łasica. W ramach działań prowadzonych w latach 2020-2026 zbudowano obiekty małej retencji, które w okresie suszy będą uwalniać wodę zgromadzoną podczas intensywnych opadów w zrenaturyzowanych kanałach (8 km) i naturalnych obniżeniach terenu. Powstało m.in. 15 progów na głównych kanałach Puszczy Kampinoskiej i 35 oczek wodnych, co znacznie spowolni odpływ wód powierzchniowych. Drugim zadaniem była ochrona wielu gatunków roślin i zwierząt związanych z mokradłami, w tym rzadkich w Europie dwóch gatunków motyli: modraszka telejusa i czerwończyka nieparka. W efekcie poprawiono m.in. stan 108 ha potencjalnych siedlisk tych cennych bezkręgowców, odtworzono przepływ wody i polepszono uwilgotnienie na około 750 ha łęgów, a łącznie ochroniono 6141,5 ha siedlisk oraz 34 gatunki w ramach sieci Natura 2000.  Dofinansowanie z Komisji Europejskiej wyniosło ponad 3,2 mln euro, a z NFOŚiGW – przeszło 8,3 mln zł.  

Wcześniej, w latach 2013-2019, na terenie Kampinoskiego Parku Narodowego zrealizowano podobny projekt „Ochrona i renaturyzacja mokradeł obszaru Natura 2000 Puszcza Kampinoska”. Pierwszym krokiem było wtedy wykupienie 145 ha gruntów, aby prace toczyły się bez szkody dla lokalnych społeczności. Następnie wybudowano 40 obiektów małej retencji skutecznie zatrzymujących wodę na mokradłach. Te działania były niezbędne, gdyż prace melioracyjne prowadzone od lat 40. do 70. XX w. tak przekształciły stosunki wodne w Puszczy Kampinoskiej, że poziom wód podziemnych obniżył się o pół metra. Jednym ze skutków było zanikanie roślin i zwierząt związanych z mokradłami. Projekt ten, który w 2015 r. otrzymał Polską Nagrodę Innowacyjności, został wsparty przez KE kwotą niemal 2,2 mln euro, a dofinansowanie z NFOŚiGW wyniosło prawie 7,8 mln zł.  

W zakresie ochrony polskich mokradeł ważnym obszarem jest dolina Biebrzy (Bagna Biebrzańskie), czyli unikatowy w skali Europy, rozległy obszar podmokły położony w północno-wschodniej Polsce, na Podlasiu, wzdłuż meandrującego koryta rzeki Biebrzy. To jeden z największych i najlepiej zachowanych na kontynencie systemów mokradeł, torfowisk i bagien. Jest to zarazem ostoja dla niemal 300 gatunków ptaków wodno-błotnych i miejsce lęgowe dla gatunków zagrożonych wyginięciem w skali świata, np. wodniczki i orlika grubodziobego. Nic dziwnego, że kraina ta została objęta działaniami ratunkowymi w ramach programu LIFE. W dwóch etapach (2010-2016 i 2014-2027) podjęto realizację zadania: „Renaturyzacja sieci hydrograficznej w Basenie Środkowym doliny Biebrzy”, aby odwrócić skutki prowadzonych już przez administrację carską w II poł. XIX w. robót melioracyjnych. Wtedy założeniem było udostępnienie bagiennych łąk rolnikom, ale budowa kilku kanałów (w tym Woźnawiejskiego i Rudzkiego) doprowadziła do dużego spadku poziomu wód gruntowych oraz przejęcia części wód z rzek Jegrznia i Ełk, co uczyniło dalsze ich odcinki niemal martwymi. W pierwszym etapie, dzięki dofinansowaniu z KE w wysokości ponad 1,8 mln euro i przeszło 6,7 mln zł z NFOŚiGW, udało się wybudować jaz rozdzielczy i 6 progów piętrzących na Kanale Woźnawiejskim, a także udrożnić 10,9 km koryta rzeki Jegrzni. Wykupiono przy tym 150 ha gruntów, aby swobodnie prowadzić tam budowę urządzeń hydrotechnicznych.  

Drugi etap tego projektu miał jeszcze szerszy zasięg, gdyż w jego wyniku zatrzymano degradację torfowisk i poprawiono warunki środowiskowe dla siedlisk i fauny związanej z mokradłami na obszarze 13.452 ha. We wsi Modzelówka został zrekonstruowany węzeł wodny, który umożliwia kontrolowane rozprowadzanie wód rzeki Ełk. Udało się zmniejszyć odpływ wody, podnieść poziom wód gruntowych i zwiększyć wilgotność siedlisk mokradłowych w rejonie Kanału Kapickiego. Na te działania KE wyasygnowała ponad 3,3 mln euro, a NFOŚiGW – prawie 18,3 mln zł.  

Wsparcie finansowe otrzymał także, realizowany w latach 2012-2019, trzeci projekt dotyczący Bagien Biebrzańskich pod nazwą „Ochrona siedlisk mokradłowych doliny Górnej Biebrzy”. Dzięki przekazaniu 2,4 mln euro z KE oraz ponad 8,2 mln zł z NFOŚiGW przeprowadzono szereg prac na rzecz ochrony rozległych, wyjątkowych w skali Polski torfowisk alkalicznych oraz borów i lasów bagiennych. Działania były odwróceniem skutków prowadzonej w przeszłości melioracji dla celów rolniczych, a następnie porzucenia użytkowanych mokradeł, co pogorszyło warunki siedliskowe rzadkich w Polsce i Europie gatunków roślin (np. skalnica torfowiskowa) i ptaków (np. wodniczka, cietrzew, orlik krzykliwy). W ramach projektu wybudowano 15 budowli piętrzących wodę na rowach melioracyjnych, które spowodowały podniesienie poziomu wód gruntowych. Jednocześnie odpowiednio ukierunkowano ruch turystyczny poprzez postawienie 5 wież widokowych, 6 wiat i 12 zadaszeń. Dla ułatwienia tych robót wykupiono 665 ha gruntów i wydzierżawiono dalsze 89 ha.  

Wśród przedsięwzięć podejmowanych z wykorzystaniem funduszy z programu LIFE i środków NFOŚiGW były też dwa projekty typowo „torfowiskowe”. Pierwszy z nich, realizowany w latach 2012-2018, to: „Ochrona torfowisk alkalicznych w młodoglacjalnym krajobrazie Polski północnej”. Nieco skomplikowana nazwa zadania oznaczała w praktyce zahamowanie degradacji lub poprawę stanu aż 89 torfowisk w obrębie m.in. Doliny Rurzycy, Puszczy Augustowskiej i Pojezierza Kaszubskiego – łącznie na terenie 6 województw. Na tych połaciach, stanowiących 30 obszarów Natura 2000, podjęto ochronę wielu rzadkich, chronionych i skrajnie zagrożonych gatunków roślin, w tym skalnicy torfowiskowej, lipiennika Loesela i mchu haczykowca błyszczącego. Wybudowano 130 zastawek, przetamowań i innych obiektów służących poprawie warunków hydrologicznych, wykonano nasadzenia w 13 lokalizacjach i usunięto ze 195 ha torfowisk zbędne trawy, krzewy i drzewa. Komisja Europejska przekazała na ten cel 0,9 mln euro, a NFOŚiGW – ponad 3,2 mln zł.  

Podobny przedsięwzięcie zrealizowano w latach 2014-2018 na przeciwległym obszarze Polski, obejmującym 8 województw w centralnej, wschodniej i południowej części kraju, a jego nazwa brzmiała: „Ochrona torfowisk alkalicznych południowej Polski”. Projekt wdrożono na 23 obszarach Natura 2000, dzięki czemu ochronie poddane zostały zróżnicowane siedliska – od niewielkich torfowisk i młak karpackich (młaka – powierzchniowy wypływ wód z warstw wodonośnych, zwykle zatorfiony lub zabagniony) po wybitnie alkaliczne torfowiska Lubelszczyzny. Za sprawą dofinansowania z KE w wysokości ponad 500 tys. euro i z NFOŚiGW w kwocie niemal 2 ml zł wykupiono najpierw około 3 ha gruntów pod ochronę przyrody na terenie Gorczańskiego Parku Narodowego. Następnie wybudowano 65 przepustów, przetamowań i innych obiektów służących poprawie warunków wodnych, a ponadto wykonano zabiegi ochronne na powierzchni 70 ha (odkrzaczanie) i 100 ha (koszenie).   

Wypada jeszcze dodać, że program LIFE to także źródło finansowania zadań zmierzających do renaturyzacji rzek. Warto przypomnieć dwa podobne projekty, polegające na budowie korytarza ekologicznego wzdłuż dolin rzek Ina i Rega oraz ich dopływów, a także przedsięwzięcie pn. „Czynna ochrona siedlisk włosieniczników i udrożnienie korytarza ekologicznego zlewni rzeki Drawy w Polsce”. Z nowszych projektów „rzecznych” uwagę zwraca: „Renaturyzacja śródlądowej delty rzeki Nidy”, czyli przywrócenie właściwych stosunków wodnych w lasach łęgowych, odbudowa populacji gatunków ściśle chronionych i introdukcja żółwia błotnego. Najnowsze przedsięwzięcie (2024-2025) to „LIFE Drawa Bis” (kontynuacja z 2013 r.) zakładające poprawę warunków hydrologicznych w zlewni Drawy oraz projekt dotyczący dorzecza Parsęty, którego celem jest poprawa różnorodności biologicznej i adaptacja do zmian klimatu.  

*** 

Wedle szacunków, mokradła naturalne i odwodnione na terenie Polski występują obecnie na obszarze o powierzchni około 4,4 mln ha, wśród których w przybliżeniu 1,3 mln ha stanowią torfowiska o powierzchni większej niż 1 ha, których jest ponad 50 tys. Ratowanie tego zasobu i odwracanie jego degradacji to jedno z najważniejszych wyzwań w ochronie środowiska i przyrody. Bowiem zdegradowane mokradła i torfowiska to nie tylko zachwianie równowagi hydrologicznej i utrata bioróżnorodności, ale także intensyfikacja procesu mineralizacji, który przyczynia się do wzrostu emisji CO2.