Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków z/s w Przemyślu

W nocy z soboty na niedzielę 15/16 sierpnia br. wybuchł tragiczny pożar w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, podczas którego spłonął m.in. XVII-wieczny kościół pw. św. Mikołaja z Bączala Dolnego z całym bezcennym wyposażeniem. Dzięki sprawnej akcji gaśniczej 140 strażaków uratowano pozostałe obiekty skansenu, w tym najbliższych kościołowi 10 zabytkowych domów krytych strzechą i gontem. Mimo wygranej batalii o uratowanie całego skansenu, pożar ukazał jednak dramatycznie niedoskonały stan zabezpieczeń przeciwpożarowych kościołów drewnianych na Podkarpaciu i w całej Polsce.

Liczne podkarpackie świątynie drewniane – kościoły i cerkwie, w tym 6 obiektów będących na liście światowego dziedzictwa UNESCO, nie posiadają wystarczających zabezpieczeń przeciwpożarowych. Podobna sytuacja dotyczy większości drewnianych zabytków sakralnych na terenie całej Polski.

Nieliczne kościoły, które są wyposażone w samoczynny system gaśniczy, tzw. zraszaczy czy systemu tworzącego mgłę wodną, najczęściej mają nieczynne te urządzenia przeciwpożarowe z powodu braku środków finansowych w budżecie parafii na ich bieżący serwis i konieczne przeglądy. Wiele obiektów nie ma też monitoringu i stałego nadzoru.

Obecnie stosowane solne preparaty przeciwpożarowe są nieskuteczne i nie są obojętne dla zabezpieczanej przy ich pomocy zabytkowej struktury drewnianej obiektów.

Nie istnieje także centralna instytucja naukowa dbająca o stan zabytków drewnianych, ich konserwację i ochronę. Taką instytucją był niegdyś Ośrodek Ochrony Zbiorów Publicznych utworzony dzięki staraniom Jacka Rulewicza w 1988 r. Pierwszym jego dyrektorem, bardzo zaangażowanym w problematykę ochrony zabytków architektury drewnianej, był Piotr Ogrodzki.

W listopadzie 2001 r. spłonął najstarszy drewniany kościół Södra Råda w Gullspång w Szwecji z ok. 1310 r. Świątynia ta została następnie odbudowana. Co ważniejsze w wyniku tego pożaru stworzono kompletny system zabezpieczenia pożarowego najstarszych świątyń drewnianych. Objęto nim kilkanaście najcenniejszych obiektów. Od tego czasu pożary obiektów sakralnych w Szwecji już się nie zdarzają.

Bez stworzenia podobnego systemu w Polsce kolejne niszczycielskie pożary będą miały nadal miejsce. W związku z tą sytuacją postuluję:

1. Utworzenie centralnej instytucji naukowej mogącej opracować i wdrażać skuteczne metody zabezpieczania szczególnie przeciwpożarowego zabytkowej architektury drewnianej. Instytucja taka mogłaby na przykład powstać w strukturze Narodowego Instytutu Dziedzictwa.
2.  Wykorzystanie wyników najnowszych badań naukowych i publikacji traktujących o zabezpieczeniu przeciwpożarowym zabytków - w szczególności architektury drewnianej. Przykładową listę takich publikacji przekazuję w załączniku nr 1 do niniejszego listu.
3. Stworzenie mechanizmu finansowego na poziomie ogólnopolskim i w poszczególnych województwach, pozwalającego na skuteczne finansowanie zabezpieczeń przeciwpożarowych zabytków architektury drewnianej, ich eksploatację (przeglądy i serwisowanie), monitoring i bieżący dozór obiektów zabytkowych.
4. Dofinansowanie, doposażenie w systemy przeciwpożarowe, całościowy monitoring, skuteczny dozór i rozwiązania organizacyjne zabezpieczające obiekty w muzeach skansenowskich na terenie Polski.