Najważniejsze informacje: 

• W interesie wszystkich stron uczestniczących w systemie jest jego szczelność i transparentność.
• Kaucja „podąża” w jedną stronę – nie ma żadnych podstaw do żądania zwrotu wstecznego.
• W przypadku eksportu wprowadzający na rynek nie oznakowuje opakowań znakiem kaucji, nie pobiera jej od hurtownika i nie trafia ona do operatora.
• Porównania do „karuzel VAT-owskich” są nieadekwatne.

Punkt zero łańcucha: decyzja „rynek krajowy” albo „eksport”

Na początku łańcucha dostaw przedsiębiorca podejmuje rozstrzygającą decyzję co do przeznaczenia danej partii towaru: albo jest ona przygotowywana na rynek wewnętrzny, albo na eksport. To rozróżnienie determinuje zarówno sposób oznakowania opakowań, jak i to, czy kaucja w ogóle powstaje oraz czy może trafić do operatora systemu. System kaucyjny jest zaprojektowany tak, by kaucja „podążała” razem z opakowaniem przez cały łańcuch dostaw – od producenta aż po konsumenta i zwrot opakowania. W przypadku eksportu przedsiębiorca nie stosuje reżimu kaucyjnego – w praktyce oznacza to, że opakowania nie są oznakowane znakiem kaucji, a kaucja nie jest naliczana ani pobierana od kolejnego podmiotu w łańcuchu (np. hurtownika). W związku z tym nie ma również podstaw, aby mogła być komukolwiek zwracana.

W przypadku eksportu:

• wprowadzający nie oznakowuje opakowań znakiem kaucji,
• wprowadzający nie pobiera kaucji od hurtownika,
• kaucja nie trafia do operatora, ponieważ w ogóle nie powstaje zobowiązanie kaucyjne.

W przypadku wprowadzania na rynek krajowy:

• opakowania są oznakowane zgodnie z wymaganiami,
• kaucja jest pobierana na kolejnych etapach obrotu i „idzie” razem z produktem,
• finalnie jest zwracana konsumentowi po oddaniu opakowania.

W ramach systemu - kaucja idzie razem z opakowaniem w dół łańcucha

W przypadku, gdy przedsiębiorca wprowadza produkty na rynek krajowy opakowania podlegają zasadom systemu kaucyjnego, a kaucja jest naliczana i przekazywana dalej w łańcuchu dostaw. Mechanizm jest spójny: podmiot nabywający opakowania oznakowane znakiem kaucji płaci ją w momencie zakupu, następnie przenosi ten koszt na kolejne ogniwo, aż do etapu sprzedaży detalicznej, kiedy kaucję opłaca konsument. Dopiero zwrot opakowania uruchamia wypłatę kaucji konsumentowi.

Kaucja „podąża” tylko w jedną stronę – i to jest celowo zaprojektowane

Istota systemu jest jednokierunkowa: jeżeli opakowanie jest oznakowane i znajduje się w obrocie krajowym, kaucja jest pobierana przy każdej transakcji i przechodzi na kolejne ogniwo.

W przepisach dotyczących systemu kaucyjnego nie istnieje żadna podstawa prawna do żądania zwrotu wstecznego. Nie istnieje również żaden mechanizm, w którym kaucja miałaby być zwracana „wstecz” w łańcuchu dostaw, tj. od późniejszego ogniwa do wcześniejszego, tylko dlatego, że na którymś etapie podjęto decyzję o eksporcie. Jeżeli którykolwiek z podmiotów zdecyduje się sprzedać towar za granicę, ponosi ekonomiczny ciężar kaucji – ponieważ nie dochodzi do zdarzenia, które w systemie uzasadnia wypłatę kaucji, czyli zwrotu opakowania przez konsumenta w krajowym systemie zbiórki. Co szczególnie istotne, brak jest ustawowych podstaw, aby w takiej sytuacji podmiot eksportujący mógł rościć sobie prawo do żądania zwrotu kaucji od swojego dostawcy czy od wcześniejszych uczestników łańcucha. Skoro nie istnieje „zwrot wsteczny”, nie ma również konstrukcji, która umożliwiałaby systemowe „odzyskiwanie” kaucji w sposób analogiczny do mechanizmów zwrotów podatkowych.

Co, jeśli ktoś „zadeklaruje eksport”, a wprowadzi towar do obrotu krajowego?

Warto zatem podkreślić, że scenariusze nadużyć często przywoływane w publicystyce wymagałyby założenia nieistniejących rozwiązań prawnych albo działania wbrew przepisom. Jeśli przedsiębiorca zadeklaruje, że partia towaru jest przeznaczona na eksport, a następnie w rzeczywistości skieruje ją na rynek krajowy i zacznie pobierać kaucję, nie jest to „luka systemu”, lecz naruszenie prawa. Takie działanie naraża sprawcę na konsekwencje prawne, w tym odpowiedzialność karną, a jednocześnie zaburza transparentność rozliczeń, którą system kaucyjny ma wzmacniać.

Kto na tym (nie) skorzysta

Model działania systemu kaucyjnego ma przy tym wbudowaną motywację dla uczestników rynku do pilnowania prawidłowości obiegu kaucji. Każde ogniwo łańcucha jest zainteresowane tym, aby wraz z towarem przenieść kaucję na następny podmiot, ponieważ w przeciwnym razie pozostaje z kosztem, którego nie może skutecznie „cofnąć”. Z tego powodu szczelność i transparentność systemu leżą w interesie wszystkich stron: wprowadzających, hurtu, detalu, operatora, a finalnie także konsumentów. W praktyce oznacza to, że rynek ma naturalny impuls do weryfikowania, czy opakowanie zostało prawidłowo oznakowane, a kaucja prawidłowo naliczona i przeniesiona.

Porównania do „karuzel VAT” są nietrafione

W mediach pojawiły się opinie porównujące system kaucyjny do tzw. „karuzel VAT-owskich”. Sugerują one możliwość wyłudzeń kaucji poprzez sprzedaż i naliczanie kaucji zamiast deklarowanego eksportu, lub mechanizmy wynikające z wstecznego zwracania kaucji przy eksporcie. Nie znajdują one żadnego potwierdzenia w istniejących przepisach.

Jeżeli przedsiębiorca deklaruje eksport, a w rzeczywistości kieruje produkt na rynek krajowy i zaczyna pobierać kaucję, to:

• łamie prawo (bo działa niezgodnie z deklarowanym przeznaczeniem i obowiązkami),
• naraża się na odpowiedzialność – w tym konsekwencje karne, jeśli okoliczności to uzasadniają.

Kluczowa kwestia: w systemie nie ma „zwrotu wstecznego” kaucji

Podstawową zasadą porządkującą system jest jasne rozróżnienie: albo eksport, albo kaucja. W eksporcie nie powstaje obowiązek kaucyjny, nie ma oznakowania i nie ma poboru kaucji. W obrocie krajowym kaucja jest naliczana i przenoszona w dół łańcucha aż do konsumenta, a wypłata następuje dopiero po zwrocie opakowania. Brak mechanizmu zwrotu wstecznego sprawia, że próby porównywania systemu kaucyjnego do schematów wyłudzeń opartych o „refundacje” są chybione – zarówno w warstwie prawnej, jak i w logice ekonomicznej samego systemu.