Krajowa Rada
Radiofonii i Telewizji

– Badania pokazują, że Polacy są świadomi znaczenia mediów i ich wpływu na życie społeczne. Jednocześnie dostrzegają problemy związane z hejtem, mową nienawiści i nierzetelnymi treściami. To dowód na to, że potrzebujemy szeroko zakrojonych działań edukacyjnych, które będą rozwijać umiejętność krytycznego myślenia czy analizy informacji oraz wzmacniać odporność społeczeństwa na manipulację i dezinformację – powiedziała Przewodnicząca KRRiT.

Jak zaznaczyła dr Agnieszka Glapiak konferencja jest jednym z elementów działań Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji na rzecz rozwoju edukacji medialnej. W najbliższych miesiącach planowane są kolejne przedsięwzięcia, w tym badania, publikacje edukacyjne, scenariusze lekcji, szkolenia oraz spotkania poświęcone budowaniu kompetencji medialnych.

- Chcemy, aby działania te miały charakter długofalowy i odpowiadały na realne wyzwania współczesnego środowiska informacyjnego. Dlatego przy Przewodniczącej KRRiT powołana zostanie również Rada ds. Edukacji Medialnej, której zadaniem będzie wspieranie Krajowej Rady poprzez eksperckie rekomendacje i udział w wypracowywaniu kierunków dalszych działań – dodała.

Podczas konferencji dr Agnieszka Glapiak zaprezentowała wyniki najnowszego badania KRRiT poświęconego sposobom korzystania z mediów, poziomowi zaufania do nich oraz ocenie edukacji medialnej w Polsce.

Z raportu wynika, że media odgrywają istotną rolę w życiu społecznym. Niemal 94 proc. Polaków uważa, że wpływają one na opinie i decyzje obywateli, a 85 proc. postrzega je jako „czwartą władzę”. Jednocześnie respondenci dostrzegają liczne wyzwania związane ze współczesnym środowiskiem informacyjnym. Aż 78 proc. badanych deklaruje, że zetknęło się w mediach z mową nienawiści, a 93 proc. uznaje hejt za istotny problem społeczny.

Wyniki badania pokazują również, że szczególne obawy budzi bezpieczeństwo dzieci i młodzieży w przestrzeni cyfrowej. Blisko 89 proc. respondentów negatywnie ocenia wpływ mediów społecznościowych na rozwój i zdrowie psychiczne małoletnich, a 63 proc. uważa, że media, nadawcy, a także twórcy cyfrowi nie zapewniają dzieciom wystarczającej ochrony przed szkodliwymi treściami.

Polacy krytycznie oceniają także poziom edukacji medialnej w Polsce. Blisko połowa badanych (48 proc.) ocenia go negatywnie, a ponad 70 proc. wskazuje, że działania edukacyjne powinny obejmować całe społeczeństwo, nie tylko dzieci i młodzież. Wyniki te były punktem wyjścia do dyskusji ekspertów na temat sposobów budowania kompetencji medialnych i odporności na dezinformację.

Podczas konferencji „Ogarnij media – świadomi w świecie informacji” o wynikach badań i wzywaniach edukacji medialnej dyskutowali eksperci: dr hab. Klaudia Cymanow-Sosin – prof. Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, przewodnicząca Rady Nowych Mediów przy Prezydencie RP; ks. dr Leszek Przybylski (CSMA) – ekspert z zakresu edukacji, wychowania i nauk społecznych, dyrektor Michalickiego Zespołu Szkół Ponadpodstawowych w Miejscu Piastowym; Marta Kielczyk – dziennikarka radiowa i telewizyjna (wPolsce24); dr Aleksandra Monkos – ekspertka w dziedzinie edukacji medialnej, zastępca dyrektora do spraw edukacji w Stowarzyszeniu Demagog oraz Marta Ślendak – dyrektor zarządzająca agencji influencer marketingowej DDOB i wiceprezes Stowarzyszenia Profesjonalistów Influencer Marketingu. Panel moderowała Anna Ostrowska – rzecznik prasowy KRRiT.

Istotnym tematem dyskusji była rola mediów we współczesnym świecie i sposobów budowania odporności społeczeństwa na dezinformację.

Zdaniem dr hab. Klaudii Cymanow-Sosin, prof. Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, media pozostają podstawowym narzędziem komunikacji społecznej, jednak coraz częściej konkurują o uwagę odbiorcy. – Media są dziś przede wszystkim przestrzenią wpływu. Towarzyszą nam w codziennym życiu, dostarczają informacji, rozrywki i wiedzy, ale jednocześnie kształtują nasze postawy, opinie oraz sposób postrzegania świata – powiedziała.

Profesor Klaudia Cymanow-Sosin zaznaczyła, że w naukach o komunikacji społecznej od dawna podkreślane jest to, że komunikowanie nie jest procesem neutralnym. - Każdy przekaz niesie określone znaczenia i oddziałuje na odbiorcę. Tym bardziej istotne jest, abyśmy potrafili świadomie odczytywać treści medialne i rozumieć mechanizmy, które za nimi stoją. Wyniki przedstawionych dziś badań pokazują, że odbiorcy oczekują od mediów także funkcji edukacyjnej, dlatego edukacja medialna powinna stać się jednym z ważnych elementów współczesnej misji mediów – powiedziała przewodnicząca Rady Nowych Mediów przy Prezydencie RP.

Z kolei ks. dr Leszek Przybylski zwrócił uwagę na znaczenie odpowiedzialnego korzystania z mediów w procesie wychowania młodych ludzi.

– Media i smartfony są dziś naturalnym elementem życia młodych ludzi, dlatego nie możemy ich ignorować, ale musimy uczyć odpowiedzialnego korzystania z nich. Czasami warto powiedzieć młodym ludziom: „tu nie ma zasięgu, porozmawiajcie między sobą”, bo właśnie w takich momentach rodzą się prawdziwe relacje i realizuje proces wychowawczy. Naszym zadaniem jest pokazanie, że świat cyfrowy powinien wspierać rozwój człowieka, a nie go zastępować – powiedział ks. dr Leszek Przybylski.

O odpowiedzialności dziennikarzy za słowo i rzetelną informację mówiła redaktor Marta Kielczyk, która podkreśliła, że wbrew pozorom odbiorcy nie oczekują dziś wyłącznie krótkich, efektownych przekazów, opartych na emocjach i sensacji.

- Ogromna popularność podcastów i długich rozmów pokazuje, że wciąż istnieje zapotrzebowanie na rzetelną informację, merytoryczną dyskusję i autentyczność. Jednocześnie każdy z nas dysponuje dziś własnym medium, jakim jest smartfon i może publikować dowolne treści. To całkowicie zmieniło sposób funkcjonowania przestrzeni medialnej. W tej rzeczywistości tradycyjne media muszą budować swoją pozycję przede wszystkim na wiarygodności, jakości informacji i obecności tam, gdzie dzieją się ważne wydarzenia. Paradoksalnie rozwój technologii sprawia, że wracamy do źródeł komunikacji – zwykłej, szczerej rozmowy i zaufania do nadawcy – zaznaczyła Marta Kielczyk.

Dr Aleksandra Monkos ze Stowarzyszenia Demagog odniosła się w dyskusji do kwestii dezinformacji i roli fact-checkingu.

– Z perspektywy fact-checkera media mogą być zarówno źródłem rzetelnej i wiarygodnej informacji, jak i miejscem, w którym pojawiają się dezinformacja, manipulacja oraz treści wprowadzające odbiorców w błąd – powiedziała przedstawicielka Stowarzyszenia Demagog. Jak dodała, dotyczy to zarówno mediów społecznościowych, jak i tradycyjnych, ponieważ we współczesnym środowisku informacyjnym te światy coraz częściej się przenikają. – Dlatego tak ważne jest rozwijanie kompetencji pozwalających rozpoznawać wiarygodne źródła, rozumieć mechanizmy dezinformacji i świadomie oceniać docierające do nas treści. Edukacja medialna powinna obejmować wszystkie grupy społeczne, ponieważ każdy z nas musi dziś umieć odnaleźć się w świecie pełnym informacji, opinii i różnego rodzaju przekazów – podkreśliła dr Aleksandra Monkos.

O rosnącym znaczeniu influencerów jako źródła informacji oraz odpowiedzialności branży influencer marketingu mówiła Marta Ślendak ze Stowarzyszenia Profesjonalistów Influencer Marketingu.

– Patrząc z perspektywy rynku influencer marketingu mam poczucie, że mówimy dziś o przestrzeni, która jest po prostu częścią naszego codziennego życia. To nie tylko informacja czy edukacja, ale także kultura, wartości, styl życia, decyzje zakupowe i sposób, w jaki spędzamy wolny czas. Wiceprezes SPIM podkreśliła, że wpływ twórców internetowych na odbiorców jest ogromny, dlatego tak ważne jest podkreślanie odpowiedzialności twórców cyfrowych za publikowane treści. – Warto przy tym pamiętać, że obok głośnych i kontrowersyjnych influencerów, w mediach społecznościowych działa bardzo wielu twórców realizujących wartościowe projekty, których pozytywny wpływ na społeczeństwo nie zawsze jest wystarczająco dostrzegany. Tym bardziej należy o nich mówić i ich promować – dodała.

Intensywna obecność w przestrzeni cyfrowej niesie za sobą poważne zagrożenia, z którymi styka się zdecydowana większość respondentów. Jak wynika z raportu KRRiT kontakt z hejtem lub mową nienawiści w mediach miało aż 78 proc. Polaków, a 93 proc. badanych uznaje to zjawisko za istotny problem społeczny.

Podczas dyskusji eksperci wielokrotnie zwracali na to uwagę. Byli przy tym zgodni, że przeciwdziałanie negatywnym zjawiskom w mediach (w szczególności mediach społecznościowych) wymaga nie tylko odpowiednich regulacji i działań platform internetowych, lecz przede wszystkim rozwijania kompetencji medialnych użytkowników.

W trakcie dyskusji eksperci zostali poproszeni o wskazanie jednej zasady, praktycznej podpowiedzi, która mogłaby być pomocna obiorcom w bardziej świadomym korzystaniu z mediów. Wśród najczęściej powtarzających się rekomendacji znalazły się m.in.: sprawdzanie źródła informacji, porównywanie wiadomości w kilku mediach, zachowanie ostrożności wobec treści wywołujących silne emocje oraz świadome ograniczanie czasu spędzanego w mediach społecznościowych, ale i zachęta m.in. do czytania książek.

- Zachęcam do czytania prozy, ponieważ książki nie tylko rozwijają wyobraźnię i język, ale także pomagają lepiej rozumieć świat oraz budować szerszy kontekst do oceny informacji, z którymi spotykamy się na co dzień. Widać dziś wyraźną tęsknotę za światem offline – za papierem, prasą, książką czy słuchaniem muzyki poza ekranem smartfona. Wbrew pozorom to właśnie kontakt z kulturą i mediami analogowymi może pomóc nam bardziej świadomie poruszać się w rzeczywistości cyfrowej – powiedziała Marta Ślendak.

Jak podkreślili uczestnicy dyskusji – warto, abyśmy szukali rozwiązań, które pozwolą nam na świadome korzystanie z mediów społecznościowych.

- Bądźmy aktywnymi użytkownikami mediów i uczmy tego innych. Jeżeli trafiamy na treści, które noszą znamiona dezinformacji, manipulacji czy zwykłego clickbaitu, nie promujmy ich, zgłaszajmy je i korzystajmy z mechanizmów, które oferują platformy internetowe
– dodała dr Aleksandra Monkos.

Uczestnicy konferencji byli zgodni, że skuteczna edukacja medialna nie może ograniczać się wyłącznie do szkół i młodzieży. W świecie, w którym każdy z nas codziennie ma kontakt z ogromną liczbą informacji, kluczowe znaczenie ma umiejętność świadomego wyboru źródeł, weryfikowania treści oraz krytycznej oceny przekazów medialnych.

Eksperci podkreślali również rolę oficjalnych komunikatów instytucji publicznych, organizacji fact-checkingowych oraz odpowiedzialnych twórców internetowych w budowaniu bezpiecznej przestrzeni informacyjnej. Kompetencje medialne stają się dziś nie tylko narzędziem świadomego uczestnictwa w życiu społecznym, ale także jednym z fundamentów bezpieczeństwa informacyjnego.