Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie

W Polsce znaczącą rolę w tych działaniach odgrywają Wody Polskie, realizując projekty wpisujące się zarówno w unijną Strategię na rzecz Bioróżnorodności 2030, jak i założenia rozporządzenia Nature Restoration Regulation. Celem jest nie tylko poprawa stanu środowiska, lecz także zwiększenie odporności ekosystemów na skutki suszy, powodzi i zmian klimatu.

– Renaturyzacja to jeden z kluczowych kierunków działań realizowanych przez Wody Polskie. Odtwarzanie mokradeł oraz przywracanie rzekom naturalnych funkcji i procesów nie tylko wspiera ochronę bioróżnorodności, ale również zwiększa retencję wody i pomaga ograniczać skutki suszy. Ma to szczególne znaczenie obecnie, gdy w wielu regionach kraju obserwujemy zjawisko suszy hydrologicznej – komentuje Marcin Jarzyński, zastępca prezesa Wód Polskich.

 

Dlaczego renaturyzacja jest potrzebna?

Przez dziesięciolecia wiele europejskich rzek było przekształcanych w celu ochrony przeciwpowodziowej, rozwoju żeglugi, energetyki czy gospodarki rolnej. Powstawały zapory, progi, jazy i obwałowania, które często ograniczały naturalny przepływ wody oraz migrację organizmów wodnych.

Jednym z najważniejszych wyzwań jest dziś przywracanie tzw. ciągłości ekologicznej rzek. Oznacza to umożliwienie swobodnego przemieszczania się ryb i innych organizmów wodnych pomiędzy różnymi odcinkami cieków. Równie istotne jest odtwarzanie naturalnej retencji poprzez przywracanie mokradeł, starorzeczy oraz terenów zalewowych, które magazynują wodę i wspierają różnorodność biologiczną.

 

Przywracanie korytarzy ekologicznych rzek – co udało się zrobić?

W ostatnich latach Wody Polskie zrealizowały szereg projektów pozwalających na przywrócenie migracji ichtiofauny w zlewniach rzek. Do największych przedsięwzięć należały działania zrealizowane na południu Polski na:

• Białej Tarnowskiej, gdzie przywrócono ciągłość ekologiczną na odcinku około 80 km;
• Wisłoce wraz z dopływami Ropą i Jasiołką, obejmujące łącznie około 254 km rzek;
• Wiśle wraz z dolnymi odcinkami Soły i Skawy, gdzie udrożniono około 88 km korytarzy ekologicznych.

W praktyce działania te polegały m.in. na budowie i przebudowie przepławek dla ryb oraz likwidacji lub modyfikacji barier utrudniających migrację organizmów wodnych. Warto podkreślić, że działania te zostały docenione za granicą. Wody Polskie Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Krakowie otrzymał nagrodę międzynarodowej konferencji Fish Passage 2022 w Richland w USA za realizację projektów prośrodowiskowych na Białej Tarnowskiej i Wisłoce.

Znaczącym przedsięwzięciem był również projekt LIFE+ Rega, w ramach którego wykonano 23 przepławki, przywracając drożny korytarz ekologiczny w zlewni jednej z najważniejszych rzek Pomorza Zachodniego o powierzchni przekraczającej 2700 km². Projekt wyróżniał się kompleksowym podejściem do ochrony ekosystemów rzecznych. Oprócz udrożnienia szlaków migracyjnych ryb zrealizowano szereg działań wspierających odbudowę siedlisk przyrodniczych, m.in. utworzono ponad 12 tys. m² sztucznych tarlisk, posadzono około 60 tys. drzew oraz ustanowiono użytki ekologiczne na rzekach Łoźnica i Gardominka. Dodatkowo zainstalowano cztery bariery elektryczne ograniczające ryzyko wpływania migrujących ryb do turbin elektrowni wodnych.

Wśród rzek objętych projektami renaturyzacji, których celem było przywrócenie ciągłości morfologicznej znalazły się również:

• Noteć pomiędzy Pakością a Krostkowem (etap I) na długości 46 km.
• Kamienica Nawojowska w Nowym Sączu na odcinku 12,5 km.

Obok dużych projektów, Wody Polskie budowały również nowe urządzenia umożliwiające migrację ryb, m.in.:

• na rzece Skarlance w m. Tama Brodzka koło Brodnicy
• przy zbiorniku wodnym Ruda na rzece Mławce koło Mławy
• przy Jazie Farnym na rzece Brdzie w Bydgoszczy.

Choć pojedyncze inwestycje mogą wydawać się niewielkie, ich znaczenie dla lokalnych ekosystemów jest często bardzo duże. Usunięcie jednej bariery lub budowa przepławki potrafi przywrócić łączność wielu kilometrów siedlisk wodnych.

 

Czy przywracanie korytarzy ekologicznych jest możliwe na silnie uregulowanych rzekach?

Działania renaturyzacyjne mogą być prowadzone również na rzekach silnie przekształconych przez infrastrukturę hydrotechniczną. Dobrym przykładem jest Odra, gdzie Wody Polskie przeprowadziły przebudowę przepławek na szeregu stopni wodnych w ramach ich modernizacji. Prace objęły obiekty zlokalizowane w Brzegu Dolnym, Zwanowicach, Dobrzeniu, Wróblinie, Groszowicach, Krępnej i Januszkowicach.

Modernizacja przepławek poprawiła warunki migracji ryb pomiędzy poszczególnymi odcinkami rzeki, ograniczając negatywny wpływ budowli piętrzących na funkcjonowanie ekosystemu Odry. To przykład pokazujący, że działania na rzecz przywracania dróg dla migracji ryb nie muszą oznaczać rezygnacji z istniejącej infrastruktury hydrotechnicznej. W wielu przypadkach możliwe jest pogodzenie celów środowiskowych z funkcjami gospodarczymi rzek, takimi jak ochrona przeciwpowodziowa, energetyka wodna czy żegluga śródlądowa.

 

Renaturyzacja to także odtwarzanie mokradeł i naturalnych dolin rzecznych

Przywracanie naturalnego charakteru rzek nie ogranicza się wyłącznie do poprawy warunków migracji organizmów wodnych. Równie ważne jest odtwarzanie siedlisk przyrodniczych związanych z dolinami rzecznymi. Takie działania prowadzono m.in. w dolinie Łupawy, gdzie odtwarzano starorzecza i naturalne elementy krajobrazu rzecznego.

Ciekawym przykładem są również działania w rejonie Wężyska i Chlebowa, gdzie realizując zadania związane z ochroną przeciwpowodziową, odsunięto wały od rzeki. Takie rozwiązanie zwiększa przestrzeń dla wód wezbraniowych, a jednocześnie pozwala odtworzyć cenne przyrodniczo tereny zalewowe.

Współczesna renaturyzacja obejmuje także działania służące zatrzymywaniu wody w krajobrazie. Wody Polskie zrealizowały projekty małej retencji m.in.:

• na Szpręgawie, gdzie działania wspierały ochronę siedlisk żurawi,
• na obszarze Pojezierza Kaszubskiego oraz Borów Tucholskich.

Takie przedsięwzięcia pozwalają zwiększać zasoby wodne, ograniczać skutki suszy oraz poprawiać warunki funkcjonowania ekosystemów zależnych od wody.

 

Co aktualnie robimy dla renaturyzacji rzek?

Dzisiaj Wody Polskie kontynuują działania renaturyzacyjne, korzystając przy tym ze środków krajowych i europejskich.

Jednym z najważniejszych obecnie realizowanych przedsięwzięć jest projekt Naturalna Nida, którego celem jest m.in. przywrócenie ciągłości ekologicznej na około 39 km rzek oraz usunięcie 12 barier utrudniających migrację organizmów wodnych. Projekt obejmuje odbudowę naturalnych funkcji hydrologicznych i ekologicznych Nidy, a także ograniczenie ryzyka powodziowego poprzez odtwarzanie terenów zalewowych i zwiększanie retencji w zlewni. Realizacja tych działań ma przyczynić się do poprawy stanu siedlisk wodnych i lądowych, zwiększenia bioróżnorodności oraz przywrócenia równowagi ekologicznej w tym fragmencie dorzecza.

Wody Polskie realizują też trzy projekty z unijnego programu LIFE, w tym:

• LIFE Pilica – którego celem jest poprawa jakości i bioróżnorodności wód powierzchniowych w zlewni Pilicy oraz zwiększenie ich retencji
• LIFE Drawa Bis – który koncentruje się na poprawie warunków siedliskowych chronionych gatunków flory i fauny w zlewni Drawy, w tym przywróceniu dobrego stanu rzek o łącznej długości ok. 56 km
• LIFE for Rivers – projekt ukierunkowany na poprawę stanu ekologicznego Parsęty i jej dopływów. Zakłada realizację działań renaturyzacyjnych służących spowolnieniu odpływu wód ze zlewni, odtwarzaniu terenów podmokłych oraz poprawie jakości ekosystemów wodnych. Jednym z jego kluczowych celów jest przywrócenie ciągłości ekologicznej na około 330 km rzek w dorzeczu Parsęty.

Należy tu podkreślić, że Wody Polskie realizują projekty LIFE w szerokim partnerstwie, m.in. ze stroną naukową, samorządową czy społeczną.

Znaczące działania prośrodowiskowe prowadzone są również w ramach programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko (FEnIKS). Obejmują one:

• przywracanie ciągłości morfologicznej Nysy Kłodzkiej, co ma pozwolić na odtworzenie ekologicznego korytarza o długości około 111 km
• przywracanie ciągłości morfologicznej Noteci na długości 15 km pomiędzy Pakością a Krostkowem (etap II)
• realizację działań z zakresu "After-LIFE" projektu LIFE+ Rega w dorzeczu Regi i jej dopływach w celu wzmocnienia i utrzymania efektu środowiskowego.

Komponent renaturyzacyjny zawierają również inwestycje przeciwpowodziowe realizowane z programu FEnIKS. Należą do nich projekty na Bystrzycy Dusznickiej i Kamiennym Potoku w Dusznikach Zdroju i Szczytnej oraz rzekach Miedzianka i Witka w powiecie zgorzeleckim. Działania proekologiczne obejmą m.in. udrożnienie ichtiologiczne rzek przez przebudowę progów na bystrza.

Wody Polskie uczestniczą także w działaniach o charakterze strategicznym. Instytucja brała udział w testowaniu metodyki wyznaczania rzek swobodnie płynących, zgłaszając do analiz ponad 100 odcinków cieków. Obecnie Wody Polskie uczestniczą również w przygotowaniu Krajowego Programu Odbudowy Zasobów Przyrodniczych oraz we wdrażaniu przepisów wynikających z rozporządzenia Nature Restoration Regulation, które będzie wyznaczało kierunki działań renaturyzacyjnych w kolejnych latach.

 

Plany na przyszłość

W nadchodzących latach Wody Polskie zamierzają kontynuować działania związane z odtwarzaniem naturalnych procesów rzecznych, poprawą ciągłości ekologicznej oraz zwiększaniem retencji krajobrazowej.

Jednym z najważniejszych planów jest przygotowanie nowych projektów do programu LIFE. W naborze planowanym na 2026 rok przewiduje się złożenie kolejnych wniosków obejmujących działania renaturyzacyjne oraz adaptacyjne do zmian klimatu.

W planach znajduje się również renaturyzacja rzeki Dzierżęcinki oraz rozwój działań retencyjnych w zlewniach Uniesty i Polnicy w województwie zachodniopomorskim, realizowanych w ramach programu FEnIKS.

Choć jeszcze kilkanaście lat temu działania na rzekach kojarzono głównie z regulacją koryt i budową infrastruktury hydrotechnicznej, dziś coraz większą uwagę poświęca się przywracaniu naturalnych procesów zachodzących w ekosystemach wodnych.

Renaturyzacja nie oznacza rezygnacji z bezpieczeństwa przeciwpowodziowego czy gospodarczych funkcji rzek. Oznacza natomiast poszukiwanie rozwiązań, które pozwalają pogodzić potrzeby człowieka z potrzebami przyrody.

Realizowane przez Wody Polskie projekty pokazują, że odtwarzanie ciągłości ekologicznej rzek, przywracanie mokradeł i zwiększanie naturalnej retencji stają się jednym z najważniejszych kierunków nowoczesnej gospodarki wodnej w Polsce.