Lekooporność drobnoustrojów: Dbaj o swoje dzieci - stosuj antybiotyki rozważnie
Oporność drobnoustrojów na środki przeciwdrobnoustrojowe stanowi jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla zdrowia publicznego. W celu zwiększania świadomości na temat tego problemu 18 listopada obchodzony jest Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach, a w dniach 18–24 listopada – Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykach.
Tegoroczne hasło „Dbaj o swoje dzieci – stosuj antybiotyki rozważnie” zwraca uwagę na konieczność odpowiedzialnego stosowania antybiotyków u najmłodszych. Dzieci często otrzymują antybiotyki, mimo że wiele infekcji wieku dziecięcego ma podłoże wirusowe i nie wymaga takiego leczenia. Dlatego tak ważna jest edukacja rodziców i opiekunów w zakresie racjonalnej antybiotykoterapii, jej możliwych skutków ubocznych oraz właściwego reagowania na objawy choroby.
Skąd bierze się oporność drobnoustrojów na leki przeciwdrobnoustrojowe?
Główną przyczyną narastania oporności jest niewłaściwe stosowanie antybiotyków, m.in. ich nadużywanie, przyjmowanie bez konsultacji z lekarzem, przerywanie terapii oraz nieprzestrzeganie zaleceń dotyczących dawkowania. Problem nasila również stosowanie antybiotyków w hodowli zwierząt.
Pod wpływem leków drobnoustroje mogą nabywać zmiany genetyczne umożliwiające im przetrwanie. Oporne bakterie mogą przekazywać sobie mechanizmy oporności i rozprzestrzeniać się między ludźmi, zwierzętami i środowiskiem. W efekcie leczenie zakażeń staje się coraz trudniejsze, a niektóre infekcje mogą nie reagować na dostępne antybiotyki.
Konsekwencje oporności na antybiotyki
Oporność bakterii na antybiotyki niesie za sobą poważne konsekwencje zdrowotne, społeczne i ekonomiczne. Jej skutkiem jest ograniczenie skuteczności leczenia zakażeń, które mogą stać się trudne, a niekiedy wręcz niemożliwe do wyleczenia, prowadząc do ciężkich powikłań, a nawet śmierci pacjentów. Wzrost liczby zakażeń wywołanych przez bakterie oporne na antybiotyki stanowi również coraz większe obciążenie dla systemu ochrony zdrowia i zwiększa zapotrzebowanie na specjalistyczną opiekę medyczną.
Do istotnych następstw tego zjawiska należą także wydłużenie hospitalizacji, wzrost kosztów leczenia oraz ograniczenie aktywności zawodowej i społecznej pacjentów. Konsekwencje te wpływają nie tylko na osoby chore, ale również na ich rodziny i całe społeczeństwo, a w najcięższych przypadkach wiążą się z przedwczesną śmiercią.
Skalę problemu obrazują dane szacunkowe, według których w 2021 r. oporność bakterii na środki przeciwdrobnoustrojowe była bezpośrednią przyczyną około 1,14 mln zgonów na świecie, a dodatkowo przyczyniła się do 4,71 mln zgonów [1]. Prognozy wskazują, że bez podjęcia zdecydowanych działań liczba zgonów bezpośrednio związanych z lekoopornością może wzrosnąć do około 1,9 mln rocznie do 2050 r. Jednocześnie całkowita liczba zgonów powiązanych z opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe może przekroczyć 8 mln rocznie [2].
Racjonalne stosowanie antybiotyków u dzieci
Antybiotyki są skuteczne wyłącznie w leczeniu zakażeń bakteryjnych. Nie działają na wirusy wywołujące m.in. grypę, zakażenie RSV czy COVID-19, a także wiele innych infekcji występujących w wieku dziecięcym. Z tego względu powinny być stosowane jedynie w przypadku potwierdzonego lub wysoce prawdopodobnego zakażenia bakteryjnego, zgodnie z zaleceniami lekarza, z zachowaniem odpowiedniego dawkowania i czasu trwania terapii.
Rodzice i opiekunowie odgrywają istotną rolę w racjonalnym stosowaniu antybiotyków. Nie powinni samodzielnie rozpoczynać antybiotykoterapii, wykorzystywać leków pozostałych po wcześniejszym leczeniu ani podawać dziecku antybiotyków przepisanych innej osobie. Nie należy również przerywać zaleconej terapii bez konsultacji z lekarzem, nawet jeśli nastąpiła poprawa stanu zdrowia dziecka.
Równie ważna jest odpowiedzialna decyzja lekarza o wdrożeniu antybiotykoterapii. Powinna ona opierać się na ocenie stanu klinicznego dziecka, zgłaszanych objawach oraz dostępnych wynikach badań, a nie na oczekiwaniach rodziców lub opiekunów. Ograniczenie stosowania antybiotyków do sytuacji, w których są rzeczywiście potrzebne, pozwala zmniejszać ryzyko rozwoju oporności drobnoustrojów i zachować skuteczność tych leków dla obecnych oraz przyszłych pokoleń.
Istotnym elementem przeciwdziałania narastaniu oporności na antybiotyki jest również ograniczanie rozprzestrzeniania się drobnoustrojów. Służą temu między innymi:
-
prowadzenie badań przesiewowych;
-
izolowanie pacjentów zakażonych bakteriami wielolekoopornymi;
-
przestrzeganie zasad higieny i procedur sanitarnych w placówkach ochrony zdrowia;
-
racjonalne stosowanie antybiotyków w hodowli zwierząt gospodarskich oraz produkcji żywności.
W przypadku dzieci szczególne znaczenie ma także przestrzeganie zasad higieny w żłobkach, przedszkolach i szkołach. Regularne mycie rąk, utrzymywanie czystości oraz przestrzeganie zasad higieny w codziennym funkcjonowaniu placówek pomagają ograniczać transmisję drobnoustrojów i zmniejszać ryzyko rozprzestrzeniania się infekcji wśród dzieci.
Rola szczepień ochronnych i wspierania odporności
Szczepienia ochronne stanowią jedną z najskuteczniejszych metod zapobiegania chorobom zakaźnym, a tym samym ograniczania konieczności stosowania antybiotyków. Jest to szczególnie istotne w przypadku dzieci, które są podatne na infekcje, zwłaszcza ze strony układu oddechowego, i należą do grupy pacjentów często poddawanych antybiotykoterapii.
Szczepienia przyczyniają się do ograniczenia antybiotykooporności poprzez:
-
zapobieganie chorobom zakaźnym, których leczenie może wymagać zastosowania antybiotyków;
-
zmniejszanie ryzyka wystąpienia powikłań bakteryjnych po infekcjach wirusowych, np. po grypie;
-
ograniczanie krążenia drobnoustrojów w populacji oraz zmniejszanie transmisji szczepów zarówno wrażliwych, jak i opornych;
-
zmniejszenie liczby przepisywanych antybiotyków, co ogranicza rozwój lekooporności.
Profilaktyka zakażeń u dzieci nie powinna jednak ograniczać się wyłącznie do szczepień ochronnych. Równie ważne jest kształtowanie zdrowych nawyków, obejmujących prawidłowo zbilansowaną dietę, odpowiednią ilość snu, regularną aktywność fizyczną i przestrzeganie zasad higieny. Istotne znaczenie ma również unikanie narażenia dzieci na dym tytoniowy. Działania te wspierają prawidłowe funkcjonowanie organizmu i pomagają ograniczać ryzyko występowania infekcji.
Zmniejszenie częstości zachorowań przekłada się na rzadszą konieczność stosowania antybiotyków, co sprzyja zachowaniu ich skuteczności w leczeniu zakażeń bakteryjnych, w których są rzeczywiście niezbędne.
One Health
Przeciwdziałanie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe stanowi jeden z istotnych obszarów realizacji globalnej strategii One Health (Jedno zdrowie). Koncepcja ta zakłada, że zdrowie ludzi, zwierząt domowych i dzikich, roślin oraz środowiska naturalnego, w tym całych ekosystemów, jest ze sobą ściśle powiązane i wzajemnie na siebie oddziałuje. Jej podstawą jest współpraca różnych sektorów, takich jak ochrona zdrowia, weterynaria, rolnictwo, bezpieczeństwo żywności oraz ochrona środowiska.
Znaczenie podejścia One Health systematycznie wzrasta w obliczu coraz liczniejszych zagrożeń zdrowotnych występujących na styku człowieka, zwierząt i środowiska. Szacuje się, że ponad 60% nowo pojawiających się chorób zakaźnych ma pochodzenie odzwierzęce. Jednym z dodatkowych, istotnych wyzwań dla zdrowia publicznego jest postępujące narastanie oporności drobnoustrojów na środki przeciwdrobnoustrojowe.
W ramach koncepcji One Health działania ukierunkowane na ograniczanie lekooporności obejmują przede wszystkim:
-
zapobieganie zakażeniom oraz skuteczną kontrolę ich rozprzestrzeniania się;
-
realizację szczepień ochronnych;
-
racjonalne stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych zarówno u ludzi, jak i u zwierząt;
-
poprawę warunków sanitarnych i higienicznych;
-
monitorowanie zagrożeń zdrowotnych.
Skuteczne przeciwdziałanie temu zjawisku wymaga skoordynowanej współpracy wszystkich zaangażowanych sektorów. Tylko kompleksowe działania uwzględniające wzajemne zależności między zdrowiem ludzi, zwierząt i stanem środowiska mogą przyczynić się do ograniczenia rozwoju i rozprzestrzeniania się oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe oraz zachowania skuteczności antybiotyków dla przyszłych pokoleń.
EU-JAMRAI 2
W działania związane z Europejskim Dniem Wiedzy o Antybiotykach oraz Światowym Tygodniem Wiedzy o Antybiotykach wpisuje się europejska inicjatywa EU-JAMRAI 2, której głównym celem jest przeciwdziałanie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe poprzez współpracę międzynarodową, edukację i zwiększanie świadomości społecznej. Projekt realizowany jest we współpracy 128 partnerów z 30 krajów Unii Europejskiej. W Polsce jego koordynacją zajmuje się Narodowy Instytut Leków.
Materiały
Informacje o stosowaniu antybiotyków - Narodowy Program Ochrony AntybiotykówStrona internetowa kampanii EU-JAMRAI 2 (w j. angielskim)