Opolski Urząd Wojewódzki

I. Informacje podstawowe

W przypadku zdarzeń o charakterze lokalnym (tj. dotyczących pojedynczych budynków mieszkalnych na terenie poszczególnych gmin), które nie mają charakteru klęski żywiołowej, środki finansowe na pomoc bezpośrednią dla poszkodowanych rodzin powinny być przyznane w formie zasiłku celowego z budżetu danego samorządu. W takich przypadkach osobom poszkodowanym wypłacone powinno zostać wsparcie w formie zasiłku celowego na częściowe pokrycie strat poniesionych w wyniku zdarzenia losowego, o którym mowa w art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zadanie to ma dla samorządu gminnego charakter obowiązkowy i określone zostało w art. 17 ust. 1 pkt. 6 ustawy.

W wyjątkowych sytuacjach, kiedy powstałe zniszczenia dotyczą znacznej liczby budynków, a skala potrzeb pomocowych znacznie przekracza możliwości gminy, istnieje możliwość udzielenia, ze środków budżetu państwa, pomocy finansowej dla osób lub rodzin poszkodowanych w wyniku zdarzeń noszących znamiona klęsk żywiołowych. W takich sytuacjach wnioskodawcom może zostać przyznany zasiłek celowy przyznawany osobom lub rodzinom, które poniosły straty w wyniku klęski żywiołowej lub ekologicznej, o którym mowa w art. 40 ust. 2 ustawy.

Trzeba zaznaczyć, że powyższa pomoc przyznawana jest na podstawie ustawy o pomocy społecznej i w każdym przypadku powinny być uwzględnione przesłanki udzielania pomocy, określone tą ustawą. Środki te przeznaczone są na pomoc w formie zasiłków celowych dla osób i rodzin, które poniosły straty w budynkach mieszkalnych, w których rodzina mieszkała w momencie zdarzenia klęskowegoi znalazły się w szczególnie trudnej sytuacji, w której nie mogą zaspokoić niezbędnych potrzeb życiowych w oparciu o posiadane własne środki zasoby oraz możliwości.

Przy określaniu wysokości zasiłku należy brać pod uwagę w szczególności:

1. możliwość funkcjonowania we własnym budynku/lokalu mieszkalnym (czy może stanowić schronienie dla poszkodowanych, czy nie stwarza dodatkowego zagrożenia na skutek uszkodzeń, czy konieczne jest zapewnienie innego schronienia w okresie przejściowym);
2. prace, które trzeba pilnie wykonać lub zakupy, jakie trzeba pilnie dokonać, aby móc zaspokajać niezbędne potrzeby bytowe;
3. potrzeby dzieci z poszkodowanych rodzin w zakresie podjęcia i kontynuowania nauki; 

4. zapewnienie dostępu do opieki medycznej i zakup leków dla poszkodowanych, zwłaszcza tych nieobjętych ubezpieczeniem zdrowotnym.

Należy zaznaczyć, że świadczenia przyznawane w ramach systemu pomocy społecznej służą zaspokojeniu najbardziej elementarnych i podstawowych potrzeb bytowych, bez których osoba czy rodzina nie jest w stanie funkcjonować, a także mają charakter zabezpieczeniowy, nie zaś ubezpieczeniowy. Powyższe oznacza, że oszacowana wysokość poniesionych strat nie jest kwotą potrzebną do wyremontowania/odtworzenia budynku, lecz zostaje określona z uwzględnieniem stopnia zużycia budynku. Zasiłek dla osób lub rodzin poszkodowanych w wyniku uszkodzenia budynku na skutek zdarzenia klęskowego nie jest odszkodowaniem za doznane straty.

II. Dokumenty regulujące tryb wnioskowania o środki z budżetu państwa oraz zasady przyznawania pomocy

Poza przywołaną powyżej ustawą o pomocy społecznej, drugim dokumentem regulującym przedmiotowe kwestie, są opracowane przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji Zasady udzielania pomocy finansowej, ze środków budżetu państwa z części 85 - Budżety wojewodów, dział 852 – Pomoc społeczna, rozdział 85278 – Usuwanie skutków klęsk żywiołowych oraz z rezerwy celowej na przeciwdziałanie i usuwanie skutków klęsk żywiołowych, w formie zasiłków celowych, o których mowa w ustawie o pomocy społecznej, dla rodzin lub osób samotnie gospodarujących, poszkodowanych w wyniku zdarzeń noszących znamiona klęsk żywiołowych – zwane dalej: Zasadami MSWiA.

III. Wybrane określenia uwzględniane przy udzielaniu pomocy w formie zasiłków celowych

1. Zdarzenie losowe – to niezależne od woli osoby zdarzenie niepewne i przyszłe, wskutek którego powstaje uszczerbek w dobrach majątkowych, osobistych – w treści art. 2 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej wskazano, że pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobomi rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości – oznacza to, iż osoby ubiegające się o pomoc społeczną powinny w pierwszej kolejności skorzystać z przyznanych im przez przepisy innych ustaw uprawnień, z własnych zasobów majątkowych (pieniężnych i niepieniężnych) oraz z własnych możliwości działania.
2. Klęska żywiołowa – rozumie się przez to katastrofę naturalną lub awarię techniczną, których skutki zagrażają życiu lub zdrowiu dużej liczby osób, mieniu w wielkich rozmiarach albo środowisku na znacznych obszarach, a pomoc i ochrona mogą być skutecznie podjęte tylko przy zastosowaniu nadzwyczajnych środków, we współdziałaniu różnych organów i instytucji oraz specjalistycznych służb i formacji działających pod jednolitym kierownictwem.
3. Podstawowe potrzeby bytowe – ustawa o pomocy społecznej wskazuje w art. 3 ust. 1, że pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Organy pomocy uruchamiają stosowne działania, w sytuacjach, w których zagrożone są podstawowe warunki egzystencji człowieka. Potrzeby niezbędne, to potrzeby odnoszące się do minimalnych standardów bytowania człowieka. Przepisy nie ustanawiają katalogu takich potrzeb życiowych, ich ocena wymaga indywidualnego podejścia. Niewątpliwie należą tu potrzeby zaspokojenia głodu, posiadania odzieży oraz schronienia.
4. Pomoc „doraźna” – przyznawana jest niezwłocznie rodzinom i osobom samotnie gospodarującym, które nie mają możliwości funkcjonowania we własnym mieszkaniu/domu jednorodzinnym (stwarza zagrożenie na skutek uszkodzeń), istnieje pilna potrzeba wykonania prac lub dokonania zakupów, by mogły zaspokoić niezbędne potrzeby bytowe.
5. Osoba uprawniona – zgodnie z Zasadami MSWiA osobami uprawionymi są:

• właściciel budynku mieszkalnego/lokalu mieszkalnego;
• osoba, której przysługuje spółdzielcze własnościowe prawo do zniszczonego lub uszkodzonego lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego;
• osoba, której przysługuje spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego;
• osoba, która jest najemcą lokalu mieszkalnego albo budynku mieszkalnego;
• osoba, na rzecz której ustanowione zostało prawo dożywocia;
• osoba, na rzecz której ustanowiono służebność mieszkania;
• osoba, która jest dzierżawcą budynku gospodarczego.

IV. Harmonogram realizacji zadań przez gminę/ops w przypadku wystąpienia zdarzenia o charakterze klęski żywiołowej

1. Niezwłocznie po wystąpieniu zdarzenia pracownik socjalny przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy (kwestionariusz wywiadu część VII), który jest podstawą do określenia wysokości przyznawanej pomocy, zgodnie z zasadą miarkowania pomocy.
2. Zaplanowana zostaje pomoc dla poszkodowanych w wyniku zdarzenia klęskowego zgodnie z zasadami zawartymi w ustawie o pomocy społecznej oraz Zasadami MSWiA.
3. Niezwłocznie po wystąpieniu zdarzenia klęskowego osoba posiadająca uprawnienia zawodowe w zakresie szacowania nieruchomości albo komisja do spraw szacowania strat, powołana przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta), w której bierze udział pracownik organu nadzoru budowlanego wykonujący zadania służbowe dokonuje oszacowania wysokości szkód w budynku/lokalu mieszkalnym. Osoba posiadająca uprawnienia zawodowe w zakresie szacowania nieruchomości albo komisja do spraw szacowania strat, określa również procentowy udział zniszczenia lub uszkodzenia budynku.
4. Wójt (burmistrz, prezydent miasta) zgodnie z Zasadami MSWiA sporządza wniosek zawierający listę zasiłków i przedstawia wojewodzie w następujących terminach:

• do 2 dni roboczych od daty wpływu do właściwego organu jednostki samorządu terytorialnego kompletnych wniosków osób poszkodowanych – wniosek z listą zasiłków celowych do 8 tys. zł na tzw. pomoc „doraźną” w gospodarstwach domowych (w budynkach mieszkalnych, w podstawowym wyposażeniu gospodarstw domowych), jeśli osoby poszkodowane znalazły się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej, w której nie mogą zaspokoić niezbędnych potrzeb bytowych w oparciu o posiadane środki własne (załącznik nr 7 do procedury) - zasiłki do 8 tys. zł mogą być przeznaczone również na wykonanie drobnych prac remontowych w przypadku oszacowania zniszczeń na poziomie poniżej 5%;
• do 45 dni od daty wystąpienia zdarzenia o charakterze klęski żywiołowej – w przypadku oszacowania zniszczeń na poziomie ≥ 5% wniosek zawierający listę uszkodzonych lub zniszczonych budynków/lokali mieszkalnych w poszczególnych miejscowościach wraz z opisem szkody i szacowaną kwotą zasiłków do 200 tys. zł na remont/odbudowę budynków mieszkalnych (załącznik nr 4 do Zasad MSWiA) lub wniosek zawierający listę uszkodzonych/zniszczonych budynków gospodarczych wraz z opisem szkody i szacowaną kwotą zasiłków do 100 tys. zł (załącznik nr 5 do Zasad MSWiA) na remont/odbudowę budynków gospodarczych służących zaspokajaniu niezbędnych potrzeb bytowych rodziny lub osoby samotnie gospodarującej, w szczególności budynków inwentarskich, tj. budynków przeznaczonych, np. do hodowli niewielkiej liczby zwierząt gospodarskich, mający na celu pozyskiwanie żywności na własne potrzeby; pomoc nie przysługuje w przypadku innego przeznaczenia budynku gospodarczego (inwentarskiego), np. w ramach działalności rolniczej na cele produkcji rolnej przeznaczonej do sprzedaży rynkowej lub związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą, w tym wykorzystywanych, jako np. garaże, lokale usługowe, itp.

5. Wojewoda dokonuje weryfikacji wniosku wraz z danymi zawartymi w ww. listach, w szczególności pod względem ich kwalifikowalności.
6. Wojewoda po akceptacji wniosku i list, przekazuje środki finansowe do jednostek samorządu terytorialnego z przeznaczeniem na zasiłki celowe osobom uprawnionym.
7. Zasadnym jest wypłacanie zasiłku celowego na pomoc „doraźną” do 8 tys. zł przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) niezwłocznie, nie później niż w terminie 3 dni roboczych od daty otrzymania środków od Wojewody.
8. Pomoc dla poszkodowanych może być wypłacana w transzach. W takim przypadku wypłata kolejnej transzy zasiłku winna zostać poprzedzona weryfikacją sposobu wykorzystania środków przekazanych w ramach wcześniejszej transzy, w szczególności rozliczeniem poprzez przedstawienie imiennych faktur/rachunków.
9. Przy ustalaniu zasadności oraz wysokości pomocy organ gminy bierze pod uwagę uzyskane odszkodowanie z tytułu ubezpieczenia budynku/lokalu mieszkalnego.
10. Kwota udzielonej pomocy na remont/odbudowę budynku/lokalu mieszkalnego nie może przekroczyć wysokości szkód wyrządzonych zdarzeniem klęskowym w danym budynku/lokalu mieszkalnym. 
11. W przypadku, gdy osoba uprawniona: nie potwierdzi poniesienia wydatków (np. nie przedstawi imiennych faktur/rachunków), przeznaczy pomoc na wydatki niezgodne z celem, na jaki została ona udzielona albo kwota udzielanej pomocy (np. wskutek uzyskanego odszkodowania) przekracza wysokość szkód wyrządzonych zdarzeniem klęskowym, zwrot środków z tytułu udzielonej pomocy następuje na podstawie ustawy o pomocy społecznej.
12. W celu sprawnego udzielenia pomocy, w razie konieczności, wójt (burmistrz, prezydent miasta) i starosta powinni zapewnić służbom pomocy społecznej, odpowiednie do potrzeb, wsparcie ze strony innych pracowników samorządowych gminy lub powiatu.