Odra
Odra jest wysoce zaraźliwą, ostrą chorobą wysypkową układu oddechowego. Wirus odry jest najbardziej zakaźnym ze wszystkich znanych pediatrom. W przypadku braku szczepienia, zaatakuje z sukcesem ponad 90% wszystkich osób, które będą miały z nim styczność a nie były uodpornione.
Objawy
Odra rozpoczyna się 2-4 dniowym okresem zwiastunów niespecyficznych objawów: złe samopoczucie, kaszel, katar, zapalenie spojówek z łzawieniem oraz narastającą gorączką dochodzącą nawet do temperatury ponad 40,0 0 C. W tym stadium zachorowanie jest zazwyczaj mylnie rozpoznawane jako przeziębienie lub grypa. Następnie u 80% chorych, na 2-3 dni przed wysypką, na przekrwionej błonie śluzowej policzków pojawiają się 1-2 mm białawe plamki Koplika, które bledną po wystąpieniu wysypki. Przeważnie 14 dnia od zakażenia (3-4 dzień choroby) pojawia się rumieniowa, nieswędząca, plamisto-grudkowa wysypka (nie pęcherzykowa). Wysypka odrowa zaczyna się na linii włosów oraz za uszami, rozprzestrzenia się w dół tułowia i kończyn z zajęciem powierzchni dłoniowych rąk i podeszw stóp. Wykwity często zlewają się. Gorączka zwykle ustępuje po 4-5 dniach od wystąpienia wysypki, która zanika w takiej kolejności, w jakiej się pojawiła. Po wysypce pozostają przebarwienia, może wystąpić złuszczenie naskórka. Powiększenie węzłów chłonnych i śledziony, biegunka oraz wymioty należą do często występujących objawów. Przedłużająca się gorączka nasuwa podejrzenie powikłań. Choroba zazwyczaj trwa około 10 dni.
Odra ma cięższy przebieg u dorosłych niż u dzieci, objawiając się wyższą gorączką, bardziej nasiloną wysypką.
Drogi szerzenia
Do zarażenia dochodzi drogą kropelkową, powietrzną lub przez bezpośredni kontakt z wydzieliną jamy nosowo-gardłowej lub moczem zakażonej osoby. Wirus wydalany jest już na 1-3 dni przed wystąpieniem gorączki i kaszlu u osoby zakażonej, czyli około 5 dni przed pojawieniem się wysypki i do 3 dni po jej wystąpieniu. Jeżeli uległo się zakażeniu, wówczas po około 7-18 dniach wystąpi gorączka (przeciętnie 10 dni) a następnie wysypka (po około 14 dniach od zakażenia). Zachorowanie na odrę nie powoduje nosicielstwa.
Powikłania po odrze
Powikłania w przebiegu odry występują w zakresie dróg oddechowych, ośrodkowego układu nerwowego oraz przewodu pokarmowego. Najczęstszym powikłaniem u małych dzieci jest zapalenie ucha środkowego. Dość często dochodzi do zapalenie płuc wymagającego leczenia szpitalnego, zwłaszcza u dorosłych. Do powikłań odry ze strony przewodu pokarmowego należą: biegunki, zapalenie wątroby, zapalenie wyrostka robaczkowego, zapalenie jelita krętego i okrężnicy oraz zapalenie węzłów chłonnych krezki. Bardzo groźne są powikłania neurologiczne – zapalenie mózgu i/lub zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Ryzyko powikłań neurologicznych wzrasta z wiekiem, powyżej
10 roku życia jest 2-3 krotnie większe. Odległym powikłaniem odry jest podostre stwardniające zapalenie mózgu (SSPE) którego objawy ujawniają się po kilku – kilkunastu latach od zakażenia.
Źródła zakażenia
W Polsce najczęstszym źródłem zakażeń pozostają przypadki importowane z innych krajów. Od kilku lat rejestruje się w Polsce sporadyczne ogniska zachorowań na odrę występujące najczęściej w środowiskach osób nieszczepionych. W takich sytuacjach podejmowane są działania mające na celu zaszczepienie p/odrze nieszczepionych osób ze styczności z chorym lub podejrzanym o zachorowanie.
Szczepienia
Szczepienia w Polsce wprowadzono w latach 1972-1974, nie cieszyły się one jednak wielkim zainteresowaniem. Na początku szczepienia wykonywano żywą szczepionką atenuowaną. Do obowiązkowego programu szczepień, szczepienia przeciwodrowe dla dzieci w wieku 13-15 miesięcy wprowadzono w 1975 r. W pierwszych latach realizacji szczepień zainteresowanie szczepieniami nie było duże, wielu rodziców odrzucało lub opóźniało ich wykonanie. Dopiero w 1978 r. zaszczepiono zgodnie z kalendarzem szczepień 50% podlegających szczepieniu dzieci. W 1991 r. wprowadzono do kalendarza szczepień drugie szczepienie przeciwko odrze w 8 roku życia, a później przesunięto drugą dawkę na 7 rok życia. W 2004 r. zastąpiono monowalentną szczepionkę przeciwko odrze refundowaną szczepionką trójwalentną. Od 2005 r. schemat szczepień przeciw odrze obejmował podanie pierwszej dawki (podstawowej) w 13-15 miesiącu życia oraz drugiej dawki (przypominającej) w 10 roku życia. W 2019 r. schemat zmodyfikowano - pierwszą dawkę zaleca się w 13-14 miesiącu życia, drugą w 6 roku życia. Stosuje się żywą, atenuowaną skojarzoną szczepionkę przeciw odrze, śwince i różyczce (MMR lub Priorix). Zaszczepienie pełnym cyklem wzbudza powstanie swoistych przeciwciał (serokonwersję) u około 95% szczepionych i prawdopodobnie zapewnia odporność na całe życie Jedynie w rzadkich przypadkach udokumentowano zanikanie odporności poszczepiennej. Również przechorowanie odry daje trwałą odporność.
Obowiązek szczepień
Obowiązek poddawania się szczepieniom ochronnym ma charakter powszechny, podlegają mu osoby przebywające na terenie Polski. Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 1, lit. b ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi z dnia 5 grudnia 2008 r. (Dz.U. z 2025 r., poz. 1675) „Osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są obowiązane na zasadach określonych w ustawie do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym”. Obowiązek szczepień wynika zatem wprost z przepisu prawa, a uwolnić od niego mogą jedynie konkretne przeciwskazania lekarskie do szczepień. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 9 czerwca 2025 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2025 r., poz. 782) wskazuje przedział wiekowy do wykonania szczepień, a w § 5 odsyła w kwestii doprecyzowania konkretnego momentu szczepienia do Komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego, o którym mowa w art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. z 2025 r., poz. 1657 ze zm.) Obecnie zgodnie z programem Szczepień Ochronnych na 2026 rok (Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego) szczepienie przeciwko odrze jest obowiązkowe i nieodpłatne dla dzieci. Jako szczepienie zalecane dedykowane jest osobom nieszczepionym przeciwko odrze, śwince i różyczce w ramach szczepień obowiązkowych, szczególnie osobom pracującym w środowiskach dziecięcych (przedszkola, szkoły, przychodnie, szpitale). U osób, u których nie zostało udokumentowane przeprowadzenie szczepienia lub istnieją wątpliwości co do stanu uodpornienia, przeprowadzenie szczepienia może być poprzedzone oznaczeniem poziomu przeciwciał odpornościowych. Badanie poziomu przeciwciał w klasie IgG p/odrze w celu sprawdzenia stanu immunologicznego - potwierdzenia wcześniejszego przechorowania bądź wykonania szczepień przeciwko odrze można wykonać w laboratorium.
Osobom urodzonym w roku 1957 i wcześniej nie zaleca się szczepień uzupełniających, żyły one w czasie epidemii odry, wtedy gdy nie było zarejestrowanych szczepionek przeciwko tej chorobie. Osoby te z dużym prawdopodobieństwem chorowały na odrę. Badania wskazują, że 95-98 % osób urodzonych przed 1957 r. jest odpornych na odrę gdyż przechorowanie odry powoduje nabycie stałej odporności przeciwko tej chorobie.
Program eliminacji odry
Polska, podobnie jak 51 innych krajów Regionu Europejskiego od 1998 r. prowadzi program Eliminacji Odry koordynowany przez Europejskie Biuro Regionalne (WHO). W ramach tego programu wszystkie podejrzenia lub zachorowania na odrę są zgłaszane przez lekarza diagnozującego chorego do Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej. Od chorego pobiera się materiał do badań laboratoryjnych w kierunku wykryciu swoistych przeciwciał klasy IgM w surowicy (czas od wystąpienia wysypki do pobrania próbki krwi powinien mieścić się w przedziale od 7 do 45 dni, przy czym najwyższe miano obserwuje się w 8 dniu) oraz izolacji wirusa z próbek klinicznych. Badania są wykonywane bezpłatnie przez Narodowe Laboratorium ds. Diagnostyki Odry i Różyczki znajdujące się w Zakładzie Wirusologii NIZP-PZH.
Zgodnie ze strategią eliminacji odry konieczne jest utrzymywanie dobrego wykonawstwa szczepień oraz wzmożony nadzór nad podejrzeniami/ zachorowaniami na odrę oraz ścisłe monitorowanie przypadków wtórnych w ogniskach, zwłaszcza z wśród grup etnicznych o niskim stanie zaszczepienia (potencjalny rezerwuar wirusa odry). Należy również utrzymać odsetek zaszczepionych (dwoma dawkami) na poziomie powyżej 95%.
Liczba zachorowań, zgonów, zapadalność i umieralność na 100 000 ludności w Polsce w latach 1960 - 2024
|
Rok |
Liczba zachorowań |
Zapadalność 100 000 |
Zgony |
Umieralność 100 000 |
|
1960-1964* |
124 492 |
406 |
25 |
0,8 |
|
1965-1969* |
131 432 |
411 |
168 |
0,5 |
|
1970-1974* |
125 572 |
383 |
94 |
0,3 |
|
1975-1979* |
84 073 |
240,7 |
37 |
0,11 |
|
1980-1984* |
24 882 |
69,9 |
6 |
0,02 |
|
1985-1989* |
6 806 |
18,2 |
1 |
0,003 |
|
1990-1994* |
2 419 |
6,3 |
- |
- |
|
1995-1999* |
639 |
1,7 |
1 |
0,003 |
|
2000-2004* |
48 |
0,1 |
- |
- |
|
2005 |
13 |
0,04 |
- |
- |
|
2006 |
120 |
0,31 |
- |
- |
|
2007 |
36 |
0,09 |
- |
- |
|
2008 |
100 |
0,26 |
- |
- |
|
2009 |
115 |
0,3
|
- |
- |
|
2010 |
13 |
0,03 |
- |
- |
|
2011 |
38 |
0,1 |
- |
- |
|
2012 |
70 |
0,18 |
- |
- |
|
2013 |
88 |
0,23 |
- |
- |
|
2014 |
110 |
0,29 |
- |
- |
|
2015 |
48 |
0,12 |
- |
- |
|
2016 |
132 |
0,34 |
- |
- |
|
2017 |
63 |
0,16 |
- |
- |
|
2018 |
359 |
0,93 |
- |
- |
|
2019 |
1502 |
3,91 |
- |
- |
|
2020 |
29 |
0,08 |
- |
-
|
|
2021 |
13 |
0,03 |
|
|
|
2022 |
27 |
0,03 |
|
|
|
2023 |
35 |
0,09 |
|
|
|
2024 |
279 |
0,74 |
|
|
*- mediana
Liczba zgłoszonych podejrzeń, zarejestrowanych zachorowań (zgłoszonych wstępnie jako podejrzenia) i zapadalność na 100 000 ludności w woj. wielkopolskim w latach 1996 - 2024.
|
Rok |
Podejrzenia |
Zachorowania |
||
|
Liczba |
Zapadalność |
Liczba |
Zapadalność |
|
|
1996 |
50 (dane niepełne) |
- |
50 |
3,7 |
|
1997 |
13 (dane niepełne) |
- |
13 |
1 |
|
1998 |
225 (dane niepełne) |
- |
225 |
6,7 |
|
1999 |
17 (dane niepełne) |
- |
17 |
0,5 |
|
2000 |
13 (dane niepełne) |
- |
13 |
0,4 |
|
2001 |
16 (dane niepełne) |
- |
16 |
0,48 |
|
2002 |
3 (dane niepełne) |
- |
3 |
0,09 |
|
2003 |
2 (dane niepełne) |
- |
2 |
0,06 |
|
2004 |
brak danych |
- |
0 |
- |
|
2005 |
brak danych |
- |
0 |
- |
|
2006 |
16 (dane niepełne) |
- |
16 |
0,47 |
|
2007 |
brak danych |
- |
0 |
- |
|
2008 |
16 |
0,47 |
9 |
0,27 |
|
2009 |
19 |
0,56 |
11 |
0,38 |
|
2010 |
7 |
0,2 |
0 |
- |
|
2011 |
3 |
0,09 |
0 |
- |
|
2012 |
11 |
0,32 |
1 |
0,03 |
|
2013 |
22 |
0,64 |
1 |
0,03 |
|
2014 |
71 |
2,04 |
68 |
1,96 |
|
2015 |
16 |
0,46 |
7 |
0,2 |
|
2016 |
7 |
0,2 |
2 |
0,06 |
|
2017 |
37 |
1,03 |
26 |
0,75 |
|
2018 |
42 |
1,2 |
22 |
0,63 |
|
2019 |
90 |
2,57 |
51 |
1,46 |
|
2020 |
7 |
0,20 |
2 |
0,06 |
|
2021 |
0 |
0,00 |
1 |
0,03 |
|
2022 |
16 |
0,46 |
1 |
0,03 |
|
2023 |
11 |
0,32 |
1 |
0,03 |
|
2024 |
27 |
0,77 |
13 |
0,37 |
Odra w Polsce i woj. wielkopolskim w latach 2011 -2024. Zapadalność na 100 000 ludności.
Odra w Europie
Odra w poszczególnych krajach Europy (liczba zgłoszonych przypadków na milion mieszkańców) w okresie grudzień 2021 r. - listopad 2022 r.
źródło: ecdc.europa.eu
Liczba zgonów na odrą w poszczególnych krajach Europy w okresie grudzień 2021 r. - listopad 2022 r.
źródło: ecdc.europa.eu