Główny Inspektorat
Sanitarny

Wraz z nadejściem wiosny rozpoczyna się okres wzmożonej aktywności kleszczy. Pajęczaki te mogą przenosić groźne choroby, w tym kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) – wirusową chorobę ośrodkowego układu nerwowego. W Polsce każdego roku odnotowuje się kilkaset przypadków zachorowań, a największe ryzyko zakażenia utrzymuje się od wczesnej wiosny do późnej jesieni. Przed chorobą można się jednak skutecznie chronić, stosując odpowiednią profilaktykę oraz szczepienie ochronne.

Kleszczowe zapalenie mózgu

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to wirusowa choroba ośrodkowego układu nerwowego przenoszona przez kleszcze. Czynnikiem etiologicznym jest wirus kleszczowego zapalenia mózgu należący do rodziny Flaviviridae.

W Polsce zachorowania notuje się każdego roku. Najwyższą zapadalność obserwuje się w północno-wschodniej części kraju, szczególnie w województwach podlaskim i warmińsko-mazurskim.

Naturalnym rezerwuarem wirusa są przede wszystkim drobne gryzonie oraz inne dzikie zwierzęta. Kleszcze pełnią rolę wektora przenoszącego zakażenie między zwierzętami oraz na człowieka.

W ostatnich latach w Europie obserwuje się wzrost liczby przypadków kleszczowego zapalenia mózgu oraz rozszerzanie się obszarów występowania choroby. Zjawisko to wiązane jest m.in. ze zmianami klimatu, które sprzyjają wydłużeniu sezonu aktywności kleszczy.

Jak dochodzi do zakażenia?

Do zakażenia człowieka najczęściej dochodzi w wyniku ukłucia przez zakażonego kleszcza, który podczas pobierania krwi wprowadza do organizmu wirusa wraz ze śliną.

Rzadziej do zakażenia może dojść poprzez spożycie niepasteryzowanego mleka lub produktów mlecznych pochodzących od zakażonych zwierząt, takich jak kozy, owce czy krowy.

Kleszcze występują nie tylko w lasach i na łąkach. Można je spotkać również w parkach miejskich, ogrodach, na działkach czy terenach rekreacyjnych.

Nie stwierdzono przenoszenia wirusa KZM z człowieka na człowieka.

Objawy

Większość zakażeń wirusem kleszczowego zapalenia mózgu przebiega bezobjawowo.

U części osób choroba ma przebieg dwufazowy.

Pierwsza faza

Po okresie wylęgania trwającym zwykle 7–14 dni od ukłucia kleszcza (lub 3–4 dni po spożyciu zakażonego mleka) mogą pojawić się objawy przypominające grypę:

• gorączka
• zmęczenie
• ból głowy
• bóle mięśni
• nudności

Objawy te zwykle utrzymują się kilka dni i często ustępują samoistnie.

Druga faza choroby

U części chorych po kilku lub kilkunastu dniach może dojść do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego. Choroba może wtedy przyjmować postać:

• zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych
• zapalenia mózgu
• zapalenia rdzenia kręgowego

Mogą wystąpić m.in.:

• wysoka gorączka
• nasilone bóle głowy
• sztywność karku
• zaburzenia świadomości
• zaburzenia koordynacji ruchowej
• porażenia nerwów czaszkowych
• niedowłady kończyn

W takich przypadkach konieczna jest hospitalizacja.

U części chorych mogą utrzymywać się długotrwałe powikłania neurologiczne, takie jak zaburzenia koncentracji, przewlekłe bóle głowy czy niedowłady. Śmiertelność w europejskim typie wirusa szacuje się na około 1–2% przypadków.

Leczenie

Nie istnieje specyficzne leczenie przyczynowe kleszczowego zapalenia mózgu.

Stosuje się leczenie objawowe, polegające m.in. na obniżaniu gorączki, łagodzeniu bólu oraz monitorowaniu stanu neurologicznego pacjenta.

Jak zmniejszyć ryzyko zakażenia?

Aby ograniczyć ryzyko ukłucia przez kleszcza:

• noś odzież zakrywającą jak najwięcej ciała podczas przebywania w terenach zielonych,
• stosuj repelenty odstraszające kleszcze,
• unikaj spożywania niepasteryzowanego mleka i produktów mlecznych,
• po powrocie z terenów zielonych dokładnie obejrzyj całe ciało.

Po zauważeniu kleszcza należy go jak najszybciej usunąć, co zmniejsza ryzyko części chorób przenoszonych przez kleszcze. Najlepiej zrobić to pęsetą lub innym przeznaczonym do tego narzędziem (lassem, kartą itp.), chwytając kleszcza jak najbliżej skóry i wyciągając zdecydowanym ruchem. Następnie miejsce ukłucia należy zdezynfekować.

Nie należy smarować kleszcza żadnymi substancjami, ponieważ może to zwiększyć ryzyko zakażenia.

Szczepienia

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania kleszczowemu zapaleniu mózgu jest szczepienie ochronne.

Podstawowy schemat szczepienia obejmuje trzy dawki szczepionki, a dla utrzymania odporności zaleca się dawki przypominające co 3–5 lat.

Szczepienie jest szczególnie zalecane osobom narażonym na kontakt z kleszczami, m.in.:

• osobom pracującym w lesie lub przy gospodarce leśnej
• rolnikom
• funkcjonariuszom służb mundurowych
• strażakom
• żołnierzom
• turystom i osobom aktywnie spędzającym czas na terenach zielonych
• młodzieży uczestniczącej w obozach i koloniach

Szczepienie przeciw KZM nie chroni przed innymi chorobami przenoszonymi przez kleszcze, takimi jak np. borelioza.

Źródła

1. Szczepienia.info / NIZP-PZH – Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu
2. Zaszczep się przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu - pacjent.gov.pl
3. EC: Vaccination info
4. European Centre for Disease Prevention and Control. Tick-borne encephalitis. In: ECDC. Annual epidemiological report for 2021. Stockholm: ECDC; 2024.