Decyzje cyfrowe i społeczne. Jak informacje, technologia i relacje społeczne wpływają na zdrowie?
Współczesne zagrożenia dla zdrowia nie ograniczają się wyłącznie do czynników biologicznych, klimatycznych czy związanych ze stylem życia. Coraz większą rolę odgrywa również środowisko informacyjne, w którym funkcjonujemy na co dzień – media społecznościowe, komunikatory, platformy internetowe oraz relacje społeczne, które wpływają na nasze postawy, wybory i zachowania.
Rozwój technologii cyfrowych całkowicie zmienił sposób, w jaki zdobywamy wiedzę, oceniamy ryzyko i podejmujemy decyzje. Dotyczy to także zdrowia. Informacje dotyczące profilaktyki, leczenia czy zagrożeń zdrowotnych coraz częściej czerpiemy z internetu i mediów społecznościowych, a nie wyłącznie z tradycyjnych źródeł wiedzy czy kontaktu z ekspertami.
Według badań NASK i Eurostatu media społecznościowe należą do najczęściej wykorzystywanych źródeł informacji przez młodzież i młodych dorosłych. Wraz ze wzrostem znaczenia kanałów cyfrowych rośnie również znaczenie umiejętności oceny wiarygodności źródeł oraz rozpoznawania dezinformacji.
W okresie wakacyjnym wpływ środowiska cyfrowego i społecznego może być szczególnie silny. Podróże, udział w wydarzeniach masowych, nowe znajomości oraz większa aktywność w mediach społecznościowych sprzyjają podejmowaniu decyzji pod wpływem emocji, presji otoczenia lub niezweryfikowanych informacji.
To właśnie dlatego jednym z filarów kampanii „LAS – Letnia Akademia Sanepidu” są decyzje cyfrowe i społeczne. Bo współcześnie bezpieczeństwo zdrowotne zależy nie tylko od tego, gdzie jesteśmy i co robimy, ale również od tego, jakie informacje wybieramy, komu ufamy i jakie decyzje podejmujemy każdego dnia.
Zdrowie w epoce nadmiaru informacji
Jeszcze kilkanaście lat temu jednym z głównych wyzwań był ograniczony dostęp do wiedzy. Dziś problemem staje się jej nadmiar.
Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) współczesne społeczeństwa funkcjonują w warunkach tzw. infodemii – zjawiska polegającego na szybkim rozprzestrzenianiu się ogromnej liczby komunikatów, zarówno prawdziwych, jak i fałszywych. W natłoku treści coraz trudniej odróżnić rzetelną wiedzę od dezinformacji oraz podejmować świadome decyzje dotyczące zdrowia.
Z perspektywy zdrowia publicznego stanowi to istotne wyzwanie. Nieprawdziwe lub wprowadzające w błąd treści mogą wpływać na postrzeganie zagrożeń zdrowotnych, poziom zaufania do ekspertów i instytucji publicznych, a także decyzje dotyczące profilaktyki czy leczenia.
Dlatego umiejętność krytycznej analizy przekazów i korzystania z wiarygodnych źródeł wiedzy jest dziś uznawana za jeden z ważnych elementów kompetencji zdrowotnych społeczeństwa.
Dlaczego wierzymy fałszywym informacjom i jakie są tego konsekwencje?
Badania z zakresu psychologii i nauk społecznych pokazują, że ludzie nie podejmują decyzji wyłącznie na podstawie faktów. Istotną rolę odgrywają również emocje, osobiste doświadczenia, opinie osób z najbliższego otoczenia oraz sposób prezentowania przekazów.
Treści wywołujące strach, zaskoczenie lub silne emocje rozprzestrzeniają się szybciej niż komunikaty oparte na dowodach naukowych. Mechanizmy te są często wykorzystywane do rozpowszechniania dezinformacji, teorii spiskowych i treści pseudonaukowych.
W efekcie osoby poszukujące wiedzy na temat zdrowia mogą zetknąć się z przekazami, które sprawiają wrażenie rzetelnych i profesjonalnych, mimo że nie znajdują potwierdzenia w aktualnej wiedzy naukowej.
Z perspektywy zdrowia publicznego dezinformacja stanowi realne zagrożenie. Może wpływać na postrzeganie zagrożeń zdrowotnych, zaufanie do ekspertów i instytucji publicznych, stosowanie działań profilaktycznych oraz decyzje dotyczące leczenia.
W ostatnich latach szczególną uwagę zwraca się na:
- dezinformację dotyczącą szczepień ochronnych,
- niepotwierdzone metody leczenia,
- fałszywe informacje dotyczące chorób zakaźnych,
- treści promujące zachowania ryzykowne,
- pseudonaukowe porady zdrowotne.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wskazuje, że przeciwdziałanie dezinformacji zdrowotnej jest obecnie jednym z ważnych elementów działań na rzecz bezpieczeństwa zdrowotnego społeczeństwa. W praktyce oznacza to konieczność wzmacniania zaufania do ekspertów, instytucji publicznych oraz źródeł opartych na dowodach naukowych.
Dodatkowym wyzwaniem staje się rozwój narzędzi opartych na sztucznej inteligencji. Tworzenie wiarygodnie wyglądających, lecz nieprawdziwych treści, obrazów czy nagrań staje się coraz łatwiejsze, co zwiększa znaczenie umiejętności weryfikacji źródeł informacji i korzystania z oficjalnych kanałów komunikacji. Dotyczy to m.in. tzw. deepfake’ów oraz treści generowanych automatycznie przez narzędzia sztucznej inteligencji.
Media społecznościowe a zachowania zdrowotne
Media społecznościowe wpływają nie tylko na dostęp do informacji, ale również na sposób kształtowania postaw i zachowań zdrowotnych.
Badania z zakresu psychologii społecznej i nauk o komunikacji wskazują, że obserwowane zachowania innych osób mogą oddziaływać na podejmowane przez nas decyzje dotyczące zdrowia, stylu życia czy sposobu spędzania wolnego czasu. Mechanizmy społecznego naśladownictwa sprawiają, że użytkownicy często kierują się normami i wzorcami funkcjonującymi w grupach, z którymi się identyfikują.
Zjawisko to ma szczególne znaczenie wśród młodzieży i młodych dorosłych, dla których środowisko cyfrowe stanowi ważną przestrzeń budowania relacji społecznych, tożsamości oraz poczucia przynależności.
Z perspektywy zdrowia publicznego istotne znaczenie mają m.in. promowanie zachowań ryzykownych, presja związana z wyglądem i wizerunkiem, normalizacja niebezpiecznych trendów oraz wpływ twórców internetowych na decyzje dotyczące zdrowia i stylu życia.
Jednocześnie media społecznościowe mogą stanowić skuteczne narzędzie edukacji zdrowotnej i promocji zdrowia. Ich wpływ zależy jednak od jakości rozpowszechnianych treści, wiarygodności źródeł oraz kompetencji odbiorców w zakresie krytycznej oceny informacji.
Młodzież w cyfrowym świecie
Dzieci i młodzież należą do grup najintensywniej korzystających z mediów cyfrowych. Okres dorastania jest czasem kształtowania tożsamości, budowania relacji społecznych oraz utrwalania wzorców zachowań, w tym zachowań związanych ze zdrowiem. W tym etapie życia duże znaczenie mają zarówno relacje rówieśnicze, jak i treści publikowane w internecie.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) oraz Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) zwracają uwagę, że środowisko cyfrowe może oddziaływać zarówno korzystnie, jak i niekorzystnie na dobrostan psychiczny młodych ludzi. Wśród najczęściej wskazywanych wyzwań znajdują się cyberprzemoc, izolacja społeczna, problematyczne korzystanie z internetu oraz nadmierna ekspozycja na treści wywołujące lęk, stres lub poczucie zagrożenia.
Istotną rolę odgrywają również mechanizmy porównywania społecznego. Stały kontakt z wyidealizowanymi obrazami życia, wyglądu czy sukcesów innych osób może wpływać na samoocenę, poczucie własnej wartości oraz sposób postrzegania własnego zdrowia i wyglądu. Zjawisko to ma szczególne znaczenie w okresie dorastania, kiedy kształtuje się obraz siebie oraz poczucie własnej tożsamości.
Wakacyjne oszustwa – nowe zagrożenia w cyfrowym świecie
Okres wakacyjny sprzyja wzrostowi aktywności cyberprzestępców, którzy wykorzystują większą liczbę podróży, rezerwacji oraz transakcji realizowanych przez internet.
Do najczęściej występujących zagrożeń należą fałszywe oferty noclegów, podszywanie się pod firmy turystyczne, wyłudzanie danych osobowych, phishing oraz oszustwa związane z płatnościami internetowymi. Cyberprzestępcy często wykorzystują pośpiech, atrakcyjne cenowo oferty oraz emocje towarzyszące planowaniu wypoczynku.
Choć zagrożenia te kojarzone są przede wszystkim z bezpieczeństwem cyfrowym, ich skutki mogą wykraczać poza sferę finansową. Utrata środków finansowych, naruszenie prywatności, poczucie utraty kontroli czy przewlekły stres mogą negatywnie wpływać na dobrostan psychiczny oraz jakość wypoczynku.
Z perspektywy zdrowia publicznego bezpieczeństwo cyfrowe staje się więc jednym z elementów bezpieczeństwa zdrowotnego. Umiejętność rozpoznawania zagrożeń, weryfikowania ofert oraz świadomego korzystania z usług internetowych może ograniczać ryzyko nie tylko strat materialnych, ale również negatywnych konsekwencji psychologicznych związanych z cyberoszustwami.
Cyfrowy ślad pozostawiany podczas wakacji
Wakacje to okres wzmożonej aktywności w mediach społecznościowych. Publikowanie zdjęć, relacji z podróży czy informacji o odwiedzanych miejscach stało się dla wielu osób naturalnym elementem wypoczynku i dzielenia się doświadczeniami z innymi.
Każda aktywność w sieci pozostawia jednak tzw. cyfrowy ślad – zbiór informacji, które mogą być wykorzystywane przez innych użytkowników, firmy technologiczne, a niekiedy również osoby działające w złej wierze. W praktyce oznacza to, że nawet pozornie niewinne publikacje mogą dostarczać informacji o miejscu pobytu, planach wyjazdowych, codziennych nawykach czy aktywności człowieka.
Z perspektywy bezpieczeństwa cyfrowego i społecznego coraz większego znaczenia nabiera świadome zarządzanie prywatnością oraz odpowiedzialne udostępnianie informacji w internecie. Szczególnej ostrożności wymaga publikowanie lokalizacji w czasie rzeczywistym, danych umożliwiających identyfikację miejsca pobytu czy informacji wskazujących, że dom lub mieszkanie pozostają przez dłuższy czas bez opieki.
W świecie, w którym granice między przestrzenią cyfrową a rzeczywistością stają się coraz mniej wyraźne, ochrona prywatności jest jednym z elementów bezpieczeństwa osobistego i społecznego.
Presja społeczna a podejmowanie ryzyka
Wiele zachowań ryzykownych nie wynika z braku wiedzy, lecz z wpływu otoczenia społecznego. Badania z zakresu psychologii społecznej od lat pokazują, że ludzie często dostosowują swoje postawy i zachowania do norm obowiązujących w grupie, z którą się identyfikują. Mechanizm ten dotyczy również decyzji związanych ze zdrowiem i bezpieczeństwem.
W okresie wakacyjnym, kiedy częściej uczestniczymy w wydarzeniach towarzyskich, podróżujemy w grupach i podejmujemy aktywności poza codzienną rutyną, wpływ otoczenia może być szczególnie silny. W takich sytuacjach łatwiej o zachowania impulsywne, lekceważenie zasad bezpieczeństwa czy podejmowanie działań, które w innych okolicznościach zostałyby ocenione jako zbyt ryzykowne.
Presja społeczna może prowadzić do rezygnacji z własnej oceny sytuacji na rzecz opinii grupy, zwłaszcza gdy towarzyszą jej silne emocje, potrzeba akceptacji lub chęć dopasowania się do innych uczestników. Zjawisko to jest szczególnie widoczne podczas wydarzeń masowych, wyjazdów grupowych oraz aktywności podejmowanych pod wpływem chwili.
Z perspektywy zdrowia publicznego istotne znaczenie ma wzmacnianie umiejętności samodzielnej oceny ryzyka oraz podejmowania decyzji opartych na wiedzy i odpowiedzialności, a nie wyłącznie na oczekiwaniach otoczenia.
Cyfrowy dobrostan jako element zdrowia
W ostatnich latach coraz większą uwagę zwraca się na wpływ technologii cyfrowych na zdrowie psychiczne i jakość życia. W literaturze naukowej oraz dokumentach organizacji międzynarodowych coraz częściej pojawia się pojęcie cyfrowego dobrostanu (digital well-being), odnoszące się do sposobu korzystania z technologii sprzyjającego zdrowiu, dobrostanowi psychicznemu i równowadze życiowej.
Stała dostępność informacji, nieustanny kontakt z mediami społecznościowymi, presja bycia online oraz nadmiar bodźców cyfrowych mogą prowadzić do przeciążenia poznawczego i emocjonalnego. Zjawiska te stają się coraz bardziej widoczne zarówno wśród młodzieży, jak i osób dorosłych.
Badania wskazują, że nadmierne korzystanie z urządzeń cyfrowych może wiązać się m.in. z pogorszeniem jakości snu, wzrostem poziomu stresu, trudnościami z koncentracją oraz obniżeniem dobrostanu psychicznego. Jednocześnie odpowiedzialne korzystanie z technologii może wspierać edukację, rozwój społeczny oraz dostęp do informacji i usług zdrowotnych.
W okresie wakacyjnym szczególnego znaczenia nabiera zachowanie równowagi między aktywnością online i offline. Odpoczynek, aktywność fizyczna, kontakty społeczne oraz ograniczenie nadmiaru bodźców cyfrowych mogą stanowić ważny element dbałości o zdrowie psychiczne i ogólny dobrostan.
Kompetencje zdrowotne XXI wieku
Współczesna profilaktyka zdrowotna obejmuje znacznie więcej niż wiedzę na temat chorób, czynników ryzyka czy zasad zdrowego stylu życia. Coraz większego znaczenia nabierają kompetencje pozwalające funkcjonować w złożonym środowisku informacyjnym i społecznym.
Do kompetencji tych należą m.in. umiejętność oceny wiarygodności źródeł, rozpoznawania manipulacji i dezinformacji, świadomego korzystania z technologii cyfrowych oraz podejmowania decyzji niezależnie od presji społecznej czy emocjonalnej.
W literaturze dotyczącej zdrowia publicznego podkreśla się, że kompetencje zdrowotne (health literacy) stanowią jeden z ważnych czynników wpływających na zdrowie jednostki i całych społeczeństw. Od ich poziomu zależy m.in. zdolność do wyszukiwania, rozumienia i wykorzystywania informacji niezbędnych do podejmowania świadomych decyzji dotyczących zdrowia.
W świecie, w którym informacje rozprzestrzeniają się szybciej niż kiedykolwiek wcześniej, a granice między rzeczywistością cyfrową i społeczną stają się coraz mniej wyraźne, umiejętność krytycznej analizy treści staje się jednym z istotnych elementów bezpieczeństwa zdrowotnego.
Jaką rolę pełni Państwowa Inspekcja Sanitarna?
Współczesne bezpieczeństwo zdrowotne społeczeństwa wymaga nie tylko monitorowania zagrożeń biologicznych, środowiskowych czy związanych z bezpieczeństwem żywności. Coraz większego znaczenia nabierają również działania wspierające świadome podejmowanie decyzji zdrowotnych oraz przeciwdziałanie dezinformacji.
Państwowa Inspekcja Sanitarna od wielu lat prowadzi działania edukacyjne i informacyjne mające na celu wzmacnianie kompetencji zdrowotnych społeczeństwa. Obejmują one zarówno upowszechnianie wiedzy dotyczącej profilaktyki chorób i promocji zdrowia, jak i wspieranie umiejętności korzystania z wiarygodnych źródeł informacji.
W dobie mediów społecznościowych i szybkiego przepływu informacji szczególnego znaczenia nabiera dostarczanie rzetelnej, opartej na dowodach naukowych wiedzy. Dlatego Państwowa Inspekcja Sanitarna realizuje działania edukacyjne i informacyjne, które pomagają lepiej rozumieć zagrożenia zdrowotne oraz podejmować świadome decyzje dotyczące zdrowia i bezpieczeństwa.
Działania te realizowane są m.in. poprzez kampanie edukacyjne, publikacje eksperckie, współpracę z partnerami instytucjonalnymi i środowiskiem naukowym, obecność w mediach społecznościowych oraz nowoczesne formy komunikacji dostosowane do różnych grup odbiorców.
W świecie, w którym informacje mogą wpływać na zachowania zdrowotne równie silnie jak czynniki środowiskowe czy społeczne, edukacja zdrowotna i wzmacnianie kompetencji zdrowotnych pozostają ważnym elementem działań na rzecz bezpieczeństwa zdrowotnego społeczeństwa.
Dlaczego to ważne?
Zdrowie publiczne coraz częściej wykracza poza tradycyjnie rozumianą profilaktykę chorób. Obejmuje również środowisko informacyjne, w którym funkcjonujemy, relacje społeczne oraz mechanizmy wpływające na nasze decyzje i zachowania.
W świecie, w którym informacje rozprzestrzeniają się szybciej niż kiedykolwiek wcześniej, bezpieczeństwo zdrowotne zależy nie tylko od decyzji dotyczących diety, aktywności fizycznej czy profilaktyki. Coraz większe znaczenie mają również umiejętność oceny wiarygodności źródeł, krytyczne myślenie, świadome korzystanie z technologii oraz odporność na dezinformację i presję społeczną.
To właśnie dlatego kampania „LAS – Letnia Akademia Sanepidu” zwraca uwagę na decyzje cyfrowe i społeczne jako jeden z istotnych elementów współczesnego bezpieczeństwa zdrowotnego. W świecie, w którym granice między rzeczywistością a przestrzenią cyfrową stają się coraz mniej wyraźne, także nasze decyzje podejmowane online mogą wpływać na zdrowie i bezpieczeństwo.
LAS – Letnia Akademia Sanepidu
Twoje decyzje mają znaczenie.
Źródła: