Główny Inspektorat
Sanitarny

Pan i Pani – przebadani? A Ty? To pytanie towarzyszy kampanii Głównego Inspektoratu Sanitarnego, która przypomina, że troska o zdrowie i profilaktyka dotyczą każdego z nas - niezależnie od płci i wieku.

Październik, kojarzony z profilaktyką raka piersi, i listopad, znany jako Movember - miesiąc poświęcony zdrowiu mężczyzn - to okazja, by zwrócić uwagę na znaczenie wczesnego wykrywania nowotworów. W przypadku mężczyzn szczególnie ważna jest wiedza na temat raka gruczołu krokowego (prostaty) i raka jądra.

Nie chodzi o wykonywanie wszystkich możliwych badań ani o życie w ciągłym niepokoju. To zwrócenie uwagi na świadome decyzje: znajomość czynników ryzyka, zwracanie uwagi na niepokojące objawy i rozmowę z lekarzem o badaniach dopasowanych do wieku oraz indywidualnej sytuacji.

Rak prostaty i rak jądra różnią się m.in. częstością występowania, grupami wiekowymi, których najczęściej dotyczą, oraz sposobem wczesnego wykrywania. Wspólny pozostaje jeden element: nie warto odkładać troski o zdrowie na później.

Rak prostaty – ryzyko rośnie z wiekiem

Rak gruczołu krokowego jest najczęściej rozpoznawanym nowotworem złośliwym u mężczyzn w Polsce. Ryzyko zachorowania zwiększa się wraz z wiekiem. Znaczenie mają również obciążenie rodzinne i niektóre uwarunkowania genetyczne. Choroba może rozwijać się przez długi czas bez charakterystycznych objawów. [1]

Jakie objawy mogą wskazywać na problemy z prostatą?

Rak prostaty we wczesnym stadium często nie powoduje dolegliwości. Gdy pojawiają się objawy, mogą dotyczyć przede wszystkim układu moczowego. Warto zwrócić uwagę na:

• częstsze oddawanie moczu, również w nocy;
• osłabienie lub przerywanie strumienia moczu;
• trudności z rozpoczęciem oddawania moczu;
• uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza;
• nagłe lub silne parcie na mocz;
• krew w moczu lub nasieniu;
• ból w obrębie miednicy, krocza, pleców lub kości.

Takie objawy nie oznaczają automatycznie raka. Mogą występować również w innych chorobach, np. łagodnym rozroście gruczołu krokowego lub stanach zapalnych. Nowe, utrzymujące się albo nasilające dolegliwości warto skonsultować z lekarzem. [2]

PSA - co to za badanie?

PSA, czyli swoisty antygen sterczowy, jest białkiem wytwarzanym przez komórki gruczołu krokowego. Jego stężenie można oznaczyć we krwi.
Badanie PSA jest wykorzystywane w ocenie ryzyka raka prostaty, ale samo nie potwierdza ani nie wyklucza choroby. Podwyższone stężenie może mieć również inne przyczyny, m.in. łagodny rozrost prostaty lub stan zapalny.

Lekarz interpretuje wynik w kontekście innych informacji dotyczących zdrowia, takich jak wiek, objawy, historia zachorowań w rodzinie i wyniki pozostałych badań. W razie potrzeby może zalecić dalszą diagnostykę, np. badanie per rectum, ponowne oznaczenie PSA, rezonans magnetyczny prostaty lub biopsję. [3, 4]

Kiedy porozmawiać z lekarzem o PSA?

Nie ma jednej zasady, zgodnie z którą każdy mężczyzna powinien oznaczać PSA co roku. Europejskie Towarzystwo Urologiczne (EAU) zaleca indywidualne podejście do wczesnego wykrywania raka prostaty, uwzględniające m.in. wiek, czynniki ryzyka i możliwe korzyści oraz ograniczenia badania.

Zgodnie z wytycznymi EAU z 2026 r. rozmowę o wczesnym oznaczeniu PSA można rozważyć:
•    od 50. roku życia u mężczyzn bez dodatkowych czynników ryzyka;
•    od 45. roku życia u mężczyzn z rodzinnym obciążeniem rakiem prostaty, zwłaszcza gdy zachorowanie u krewnego nastąpiło przed 60. rokiem życia oraz u mężczyzn pochodzenia afrykańskiego;
•    od 40. roku życia u nosicieli mutacji genu BRCA2.
Są to wskazówki dotyczące indywidualnej oceny ryzyka, a nie zalecenie wykonywania badania przez każdego mężczyznę w określonym wieku. Decyzję o rozpoczęciu badań i ich częstotliwości warto omówić z lekarzem. [4]

Rak jądra - ważny temat także dla młodych mężczyzn

Rak jądra jest stosunkowo rzadkim nowotworem, ale występuje przede wszystkim u młodych mężczyzn. Według Narodowego Portalu Onkologicznego średni wiek zachorowania wynosi około 35 lat, a prawie 80 proc. przypadków rozpoznaje się między 20. a 44. rokiem życia. Rak jądra jest najczęściej rozpoznawanym nowotworem złośliwym u mężczyzn w wieku 15–44 lat. [5]

W wielu przypadkach rak jądra jest całkowicie wyleczalny. Dlatego warto wiedzieć, jakie zmiany powinny skłonić do konsultacji lekarskiej. [6]

Co powinno zaniepokoić?

Najczęstszym objawem raka jądra jest niebolesny guzek lub zgrubienie w jądrze. Inne możliwe objawy to:

• powiększenie jądra lub zmiana jego konsystencji;
• uczucie ciężkości lub pełności w mosznie;
• tępy ból lub dyskomfort w jądrze, mosznie albo podbrzuszu;
• powiększenie moszny lub nagromadzenie płynu;
• wyraźna zmiana wielkości lub kształtu jądra.

Nie każda zmiana w obrębie moszny oznacza nowotwór. Każda nowa lub niepokojąca zmiana wymaga jednak konsultacji lekarskiej. W przypadku podejrzenia raka jądra ważnym badaniem diagnostycznym jest USG. Nagły, silny ból jądra wymaga pilnej pomocy medycznej. [5, 7]

Samobadanie jąder – poznaj swoje ciało

Znajomość wyglądu i konsystencji jąder ułatwia zauważenie zmiany, której wcześniej nie było. Samobadanie można wykonywać po ciepłej kąpieli lub prysznicu, gdy skóra moszny jest rozluźniona.

Jak wykonać samobadanie?

1. Obejrzyj mosznę. Zwróć uwagę na obrzęk, zmianę wielkości lub wyraźną asymetrię.
2. Zbadaj każde jądro osobno. Delikatnie przesuwaj je między palcami, zwracając uwagę na jego powierzchnię i konsystencję.
3. Zwróć uwagę na nowe zmiany. Sprawdź, czy nie pojawił się guzek, zgrubienie lub zmiana twardości albo wielkości jądra.
4. Nie próbuj samodzielnie rozpoznawać przyczyny. Jeśli zauważysz zmianę, której wcześniej nie było, skonsultuj się z lekarzem.

Samobadanie pomaga poznać własne ciało i zauważyć niepokojące zmiany, ale nie zastępuje konsultacji medycznej. [5, 7]

Czy każdy mężczyzna powinien wykonywać USG jąder?

Nie ma wystarczających dowodów uzasadniających prowadzenie populacyjnego programu badań przesiewowych raka jądra u bezobjawowych mężczyzn. Europejskie Towarzystwo

Urologiczne zaleca informowanie młodych mężczyzn o znaczeniu samobadania, a szczególną uwagę zwraca na osoby z podwyższonym ryzykiem. [7]

USG jąder jest natomiast ważnym badaniem diagnostycznym w przypadku podejrzenia zmiany. O jego wykonaniu i potrzebie dalszej kontroli decyduje lekarz.

Kto powinien zwrócić szczególną uwagę na zdrowie jąder?

Do czynników zwiększających ryzyko raka jądra należą m.in.:

• wnętrostwo, czyli niezstąpienie jądra do moszny w dzieciństwie;
• przebycie raka jądra w drugim jądrze;
• występowanie raka jądra u bliskiego krewnego;
• niektóre zaburzenia rozwojowe narządów płciowych;
• niepłodność.

Większość tych czynników nie zależy od stylu życia. Ich obecność nie oznacza, że mężczyzna zachoruje, ale powinna skłaniać do rozmowy z lekarzem o indywidualnej ocenie ryzyka i ewentualnej kontroli. [7]

Zdrowy styl życia ma znaczenie

Nie wszystkim nowotworom można zapobiec. Zdrowy styl życia jest jednak ważnym elementem dbania o zdrowie i może ograniczać ryzyko wielu chorób.

Warto:

• regularnie się ruszać;
• utrzymywać prawidłową masę ciała;
• nie palić tytoniu;
• ograniczać spożywanie alkoholu;
• stosować zbilansowaną dietę;
• korzystać z konsultacji i badań odpowiednich do wieku oraz indywidualnego ryzyka.

W przypadku raka prostaty wpływ poszczególnych elementów stylu życia na ryzyko zachorowania jest złożony. Zdrowe nawyki należy więc traktować jako element ogólnej profilaktyki zdrowotnej, a nie sposób całkowitego wyeliminowania ryzyka nowotworu. [1, 8]

Nie czekaj z konsultacją

Profilaktyka nie oznacza wykonywania wszystkich możliwych badań „na wszelki wypadek”. Chodzi o znajomość czynników ryzyka, zwracanie uwagi na nowe objawy i rozmowę z lekarzem o badaniach odpowiednich do wieku oraz indywidualnej sytuacji.

Jeśli rozważasz wczesne wykrywanie raka prostaty, zapytaj lekarza, czy oznaczenie PSA może być dla Ciebie korzystne. Jeśli zauważysz guzek, zgrubienie lub zmianę wielkości jądra, skonsultuj się z lekarzem.

Jeśli pojawią się niepokojące objawy, nie czekaj na osiągnięcie określonego wieku ani na planowe badanie profilaktyczne. W przypadku nagłego, silnego bólu jądra potrzebna jest pilna pomoc medyczna.

Pan i Pani – przebadani? A Ty? Zacznij od siebie

Profilaktyka zaczyna się od wiedzy i świadomych decyzji. Nie każdy potrzebuje tych samych badań, a ich zakres i częstotliwość powinny uwzględniać wiek, czynniki ryzyka oraz indywidualną sytuację zdrowotną.

Zachęcajmy się nawzajem do dbania o zdrowie. Partnerzy mogą rozmawiać o profilaktyce, przypominać sobie o zalecanych badaniach i wspierać się w podejmowaniu decyzji dotyczących zdrowia. Czasem wystarczy zapytać bliską osobę, czy pamiętała o badaniu albo czy potrzebuje wsparcia przed wizytą u lekarza.

Kampania Głównego Inspektoratu Sanitarnego „Pan i Pani – przebadani? A Ty?” przypomina, że troska o zdrowie dotyczy każdego z nas. Październik, poświęcony profilaktyce raka piersi, i listopad, związany z Movember, to dobry moment, by rozpocząć rozmowę o profilaktyce. Pamiętajmy jednak, że o zdrowie warto dbać przez cały rok.

Pan i Pani – przebadani? A Ty? Zacznij od siebie. Zachęć bliską osobę. Nie odkładajcie zdrowia na później.
 

Źródła i materiały
[1] Narodowy Portal Onkologiczny Gruczoł krokowy (prostata) – informacje ogólne i czynniki ryzyka.
[2] Narodowy Portal Onkologiczny Objawy raka gruczołu krokowego.
[3] Narodowy Portal Onkologiczny Diagnostyka raka gruczołu krokowego.
[4] European Association of Urology (EAU) EAU Guidelines on Prostate Cancer, 2026 – Diagnostic Evaluation. 
[5] Narodowy Portal Onkologiczny Epidemiologia raka jądra.
[6] Narodowy Portal Onkologiczny Rokowania w raku jądra.
[7] European Association of Urology (EAU) EAU Guidelines on Testicular Cancer, 2026 – Diagnostic Evaluation.
[8] Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) Preventing cancer.