Główny Inspektorat
Sanitarny

Wakacje są okresem zwiększonej aktywności fizycznej, podróży oraz długotrwałego przebywania na świeżym powietrzu. To czas, który większość z nas kojarzy z odpoczynkiem, regeneracją i kontaktem z naturą. Jednocześnie lato wiąże się z oddziaływaniem czynników środowiskowych, które mogą stanowić istotne zagrożenie dla zdrowia człowieka.

Wysokie temperatury, promieniowanie ultrafioletowe, gwałtowne zjawiska pogodowe, zmieniająca się sytuacja epidemiologiczna oraz coraz częstsze podróże do odległych regionów świata sprawiają, że okres wakacyjny wymaga większej świadomości zdrowotnej niż jeszcze kilkanaście lat temu.

Większość zagrożeń związanych z warunkami środowiskowymi nie wynika z pojedynczego zdarzenia, lecz z kumulacji wielu pozornie niewielkich decyzji podejmowanych każdego dnia. Dlatego zagadnienia związane z upałami, odwodnieniem, ekspozycją na promieniowanie UV, bezpieczeństwem nad wodą czy przygotowaniem zdrowotnym do podróży stanowią jeden z głównych filarów kampanii „LAS – Letnia Akademia Sanepidu”.

Zmiany klimatu a zdrowie człowieka

Zmiany klimatyczne należą obecnie do najważniejszych wyzwań zdrowia publicznego na świecie. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) skutki zmian klimatu już dziś wpływają na zdrowie milionów ludzi poprzez zwiększenie częstości występowania ekstremalnych zjawisk pogodowych, upałów, susz, powodzi oraz zmian w występowaniu chorób zakaźnych.

Europa ociepla się szybciej niż wiele innych regionów świata. Oznacza to, że fale upałów stają się częstsze, dłuższe i bardziej intensywne. W konsekwencji rośnie liczba hospitalizacji i zgonów związanych z wysoką temperaturą, szczególnie wśród osób starszych oraz osób z chorobami przewlekłymi.

Według WHO każdego roku w regionie europejskim WHO z powodu skutków upałów umiera ponad 175 tysięcy osób¹. Oznacza to, że skutki zdrowotne związane z wysoką temperaturą będą stanowiły coraz większe wyzwanie zarówno dla społeczeństw, jak i systemów ochrony zdrowia.

Zmiany klimatu wpływają również na występowanie i rozmieszczenie chorób zakaźnych. Wzrost temperatur oraz zmiany środowiskowe mogą sprzyjać rozszerzaniu zasięgu niektórych gatunków komarów i kleszczy będących wektorami chorób zakaźnych istotnych dla zdrowia publicznego.

Współczesna profilaktyka zdrowotna musi więc uwzględniać nie tylko indywidualne zachowania, ale także zdolność społeczeństwa do adaptacji do zmieniających się warunków środowiskowych.

Ekstremalne temperatury – rosnące zagrożenie zdrowotne

Organizm człowieka posiada zaawansowane mechanizmy termoregulacyjne pozwalające utrzymać względnie stałą temperaturę ciała. W warunkach wysokiej temperatury uruchamiane są procesy zwiększonego wydzielania potu oraz rozszerzania naczyń krwionośnych, które pomagają odprowadzać nadmiar ciepła. Mechanizmy te mają jednak swoje ograniczenia.

Długotrwałe przebywanie w wysokiej temperaturze, szczególnie przy dużej wilgotności powietrza lub podczas wysiłku fizycznego, może prowadzić do przeciążenia układu termoregulacji. Konsekwencją są zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej, wyczerpanie cieplne, a w skrajnych przypadkach udar cieplny stanowiący bezpośrednie zagrożenie życia. Wysoka temperatura wpływa również na funkcjonowanie układu sercowo-naczyniowego, zwiększając obciążenie organizmu oraz ryzyko zaostrzenia wielu chorób przewlekłych.

Szczególnie narażone na skutki ekstremalnych temperatur są osoby starsze, niemowlęta i małe dzieci, kobiety w ciąży, osoby z chorobami układu krążenia, układu oddechowego, cukrzycą oraz osoby przyjmujące niektóre grupy leków. Wysoka temperatura może wpływać również na skuteczność działania części preparatów farmakologicznych oraz zwiększać ryzyko zaostrzenia chorób przewlekłych.

Dlaczego dzieci są bardziej narażone?

Dzieci należą do grup szczególnie wrażliwych na działanie wysokiej temperatury i promieniowania słonecznego.

Wynika to między innymi z:

• mniej efektywnych mechanizmów termoregulacji,
• szybszej utraty płynów,
• większej powierzchni ciała w stosunku do masy,
• ograniczonej zdolności rozpoznawania pierwszych objawów przegrzania i odwodnienia.

Dzieci często koncentrują się na zabawie i aktywności, nie zauważając sygnałów wysyłanych przez organizm. Dlatego odpowiedzialność za ich bezpieczeństwo spoczywa przede wszystkim na dorosłych.

Szczególne znaczenie ma również ochrona dzieci przed promieniowaniem UV, ponieważ skutki uszkodzeń skóry kumulują się przez całe życie.

Odwodnienie – niedoceniane zagrożenie

Jednym z najczęstszych skutków oddziaływania wysokiej temperatury jest odwodnienie organizmu.

Nawet niewielki niedobór płynów może wpływać na funkcje poznawcze, zdolność koncentracji, czas reakcji oraz sprawność psychofizyczną. W warunkach wakacyjnych ma to szczególne znaczenie podczas prowadzenia pojazdów, aktywności sportowej oraz opieki nad dziećmi.

Odwodnienie zwiększa również ryzyko zaostrzenia wielu chorób przewlekłych i stanowi jedną z najczęstszych przyczyn problemów zdrowotnych obserwowanych podczas fal upałów.

Wysoka temperatura a zdrowie psychiczne

Wpływ wysokiej temperatury nie ogranicza się wyłącznie do funkcjonowania organizmu w wymiarze fizycznym.

Coraz więcej badań wskazuje, że fale upałów mogą oddziaływać również na zdrowie psychiczne. Wysoka temperatura wiąże się ze zwiększoną drażliwością, pogorszeniem koncentracji, problemami ze snem, obniżeniem samopoczucia oraz nasileniem objawów niektórych zaburzeń psychicznych. Szczególnie narażone są osoby starsze, osoby przewlekle chore oraz osoby z istniejącymi zaburzeniami psychicznymi.

Wysoka temperatura a jakość powietrza

Wpływ upałów na zdrowie nie ogranicza się wyłącznie do bezpośredniego oddziaływania wysokiej temperatury na organizm. W okresach gorącej pogody może dochodzić również do pogorszenia jakości powietrza, w tym wzrostu stężenia ozonu przygruntowego.

Zjawisko to ma szczególne znaczenie dla osób cierpiących na astmę, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP), choroby układu krążenia oraz innych grup wrażliwych.

Coraz częściej podkreśla się, że skutki zdrowotne zmian klimatu należy analizować kompleksowo, uwzględniając zarówno temperaturę, jakość powietrza, jak i oddziaływanie innych czynników środowiskowych.

Promieniowanie UV a zdrowie człowieka

Promieniowanie ultrafioletowe jest naturalnym elementem środowiska, jednak jego nadmierna ekspozycja wiąże się z licznymi konsekwencjami zdrowotnymi.

Do najlepiej udokumentowanych skutków należą:

• oparzenia słoneczne,
• fotostarzenie skóry,
• uszkodzenia materiału genetycznego komórek,
• zwiększone ryzyko nowotworów skóry,
• uszkodzenia narządu wzroku.

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) zalicza promieniowanie UV do czynników rakotwórczych dla człowieka. Z tego względu działania profilaktyczne związane z ograniczaniem ekspozycji na promieniowanie słoneczne stanowią jeden z podstawowych elementów polityki zdrowia publicznego.

Kleszcze i choroby odkleszczowe – rosnące wyzwanie zdrowotne

Zmiany klimatyczne, łagodniejsze zimy oraz wydłużenie sezonu aktywności kleszczy powodują, że zagrożenie chorobami odkleszczowymi staje się coraz istotniejszym problemem zdrowia publicznego.

W Polsce najczęściej diagnozowaną chorobą przenoszoną przez kleszcze jest borelioza. Szczególne niebezpieczne jest również kleszczowe zapalenie mózgu (KZM), przeciwko któremu dostępne są skuteczne szczepienia ochronne.

Kleszcze występują nie tylko w lasach, ale również w parkach miejskich, na łąkach, terenach rekreacyjnych oraz przydomowych ogrodach. Z tego względu narażenie na kontakt z nimi dotyczy zarówno osób aktywnie wypoczywających na łonie natury, jak i mieszkańców miast.

Kluczowe znaczenie ma edukacja społeczeństwa w zakresie profilaktyki chorób odkleszczowych, rozpoznawania objawów zakażenia oraz korzystania ze szczepień ochronnych tam, gdzie są one rekomendowane.

Trzeba też pamiętać o chorobach przenoszonych przez komary i inne stawonogi, tj. malaria, denga czy chikungunya, występujące w niektórych regionach świata odwiedzanych przez turystów.

Bezpieczeństwo nad wodą – więcej niż ochrona przed utonięciem

Bezpieczeństwo nad wodą najczęściej kojarzone jest z ryzykiem utonięć. Zagadnienie to jest jednak znacznie szersze.

Znaczenie mają również:

• gwałtowne reakcje organizmu po wejściu do zimnej wody,
• skutki długotrwałej ekspozycji na słońce,
• urazy związane ze skokami do wody,
• jakość wody w miejscach wykorzystywanych do kąpieli,
• bezpieczeństwo sanitarne kąpielisk i miejsc okazjonalnie wykorzystywanych do kąpieli.

Nadzór nad jakości wody prowadzony przez Państwową Inspekcję Sanitarną stanowi ważny element ochrony zdrowia osób korzystających z kąpielisk i miejsc okazjonalnie wykorzystywanych do kąpieli.

Gwałtowne zjawiska pogodowe a bezpieczeństwo zdrowotne

Burze, intensywne opady, silny wiatr czy nagłe zmiany temperatury są zjawiskami, których częstotliwość i intensywność obserwuje się coraz częściej.

Powodują one nie tylko bezpośrednie zagrożenie urazami, ale również wpływają na bezpieczeństwo transportu, organizację wypoczynku oraz funkcjonowanie systemów ochrony zdrowia.

W takich sytuacjach kluczowe znaczenie ma korzystanie z wiarygodnych komunikatów i ostrzeżeń publikowanych przez właściwe służby.

Medycyna podróży – profilaktyka przed wyjazdem

Globalizacja i rozwój turystyki sprawiają, że coraz więcej osób podróżuje do regionów świata o odmiennych warunkach klimatycznych i epidemiologicznych.

Przygotowanie do wyjazdu powinno obejmować nie tylko kwestie organizacyjne, ale również zdrowotne obejmujące wizytę u lekarza medycyny podróży nie później niż 6-8 tygodni przed planowaną podróżą. Dotyczy to szczególnie krajów, w których występują choroby zakaźne niewystępujące lub występujące sporadycznie w Polsce.

Medycyna podróży obejmuje między innymi:

• ocenę ryzyka zdrowotnego kraju docelowego,
• analizę sytuacji epidemiologicznej,
• zalecane szczepienia ochronne,
• profilaktykę chorób przenoszonych przez owady,
• przygotowanie apteczki podróżnej.

Odpowiednie przygotowanie przed wyjazdem może znacząco ograniczyć ryzyko zachorowania oraz innych problemów zdrowotnych podczas podróży.

Jaką rolę pełni Państwowa Inspekcja Sanitarna?

Ochrona zdrowia społeczeństwa nie ogranicza się wyłącznie do reagowania na zagrożenia. Równie istotne są działania profilaktyczne, monitoring zagrożeń oraz edukacja zdrowotna społeczeństwa.

W okresie letnim Państwowa Inspekcja Sanitarna prowadzi m.in.:

• nadzór w celu zapewnienia bezpieczeństwa zdrowotnego wody w kąpieliskach i miejscach okazjonalnie wykorzystywanych do kąpieli,
• działania edukacyjne dotyczące bezpiecznych zachowań zdrowotnych,
• nadzór nad wypoczynkiem dzieci i młodzieży,
• informowanie społeczeństwa o aktualnych zagrożeniach zdrowotnych,
• działania związane z bezpieczeństwem żywności i wody,
• prowadzenie nadzoru epidemiologicznego nad wybranymi zagrożeniami zdrowotnymi,
• monitorowanie zagrożeń zdrowotnych związanych z podróżami międzynarodowymi,
• współpracę z krajowymi i międzynarodowymi instytucjami odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo zdrowotne.

Działania te stanowią element systemu zdrowia publicznego, którego celem jest ograniczanie ryzyka zachorowań, urazów i innych zagrożeń zdrowotnych.

Zdrowie publiczne zaczyna się od codziennych decyzji

Większość zagrożeń związanych z warunkami środowiskowymi nie pojawia się nagle. Są one efektem oddziaływania czynników, które często pozostają niezauważone do momentu wystąpienia pierwszych objawów.

Dlatego współczesne działania w zakresie zdrowia publicznego coraz większy nacisk kładą na profilaktykę, edukację i budowanie świadomości zdrowotnej społeczeństwa.

Letnia Akademia Sanepidu (LAS) ma przypominać, że bezpieczeństwo zdrowotne podczas wakacji jest w dużej mierze konsekwencją codziennych wyborów.

W świecie zmieniającego się klimatu, rosnącej mobilności społeczeństw i coraz częstszych zjawisk ekstremalnych umiejętność rozpoznawania zagrożeń środowiskowych staje się jednym z podstawowych elementów profilaktyki zdrowotnej.

Dlatego świadome decyzje podejmowane każdego dnia pozostają najskuteczniejszym narzędziem ochrony zdrowia – zarówno własnego, jak i zdrowia całej społeczności.

Źródło:

• WHO Regional Office for Europe, Heat claims more than 175 000 lives annually in the WHO European Region, with numbers set to soar, 1 August 2024.