Pierścień króla Zygmunta I Starego i rękopis hymnu „Gaude Mater Polonia” zaprezentowano podczas konferencji prasowej 19 czerwca w Pałacu Rzeczypospolitej w Warszawie.

Polska podczas drugiej wojny światowej padła ofiarą jednej z największych grabieży dóbr kultury w historii Europy. Zrabowano ponad pół miliona dzieł sztuki, rękopisów, archiwaliów i historycznych przedmiotów. Za każdą stratą kryje się konkretna historia. Historia instytucji, kolekcji, społeczności i ludzi, którzy budowali polską kulturę przez stulecia. Dlatego każdy odzyskany obiekt ma znaczenie większe niż jego wartość materialna. Każdy jest zwycięstwem nad skutkami wojennej grabieży. Każdy jest przywracaniem sprawiedliwości historycznej. Dziś możemy powiedzieć, że Polska odnosi po prostu kolejne zwycięstwo. Do kraju wrócił fragment średniowiecznego rękopisu zawierający najprawdopodobniej najstarszy zachowany zapis „Gaude Mater Polonia”. Wrócił również pierścień przypisywany królowi Zygmuntowi I Staremu. To obiekt wyjątkowy nie tylko ze względu na swoją wartość artystyczną – to materialny ślad epoki, w której Polska była jednym z najważniejszych państw Europy – mówiła Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego.

Dzisiejszy zwrot jest efektem nowego otwarcia w relacjach polsko-niemieckich. Pokazuje, że dialog, konsekwencja i wzajemna odpowiedzialność za dziedzictwo kulturowe mogą prowadzić do konkretnych rezultatów. To kolejny ważny krok na drodze do odzyskiwania polskich dóbr kultury utraconych w wyniku wojny. Przez wiele lat mówiono, że sprawy wojennych strat kultury są zbyt trudne, zbyt skomplikowane, że upływ czasu działa na niekorzyść ich rozwiązania. Dziś mamy dowód, że tak nie jest. Każdy odzyskany obiekt pokazuje, że determinacja państwa polskiego przynosi efekty i że nawet po kilkudziesięciu latach możliwe jest przywracanie elementarnej sprawiedliwości historycznej. Dlatego nie traktujemy dzisiejszego wydarzenia jako finał. Traktujemy je jako potwierdzenie, że obraliśmy właściwy kierunek – dodała ministra Cienkowska.

W konferencji prasowej w Pałacu Rzeczypospolitej oprócz Marty Cienkowskiej, ministry kultury i dziedzictwa narodowego, udział wzięli: Miguel Berger, ambasador Republiki Federalnej Niemiec w Polsce; ks. biskup dr Szymon Stułkowski, biskup płocki; prof. dr hab. Andrzej Szczerski, dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie oraz dr Tomasz Makowski, dyrektor Biblioteki Narodowej.

Poznaj odzyskane obiekty

• Fragment średniowiecznego rękopisu z zapisem „Gaude Mater Polonia”

Dzieło jest najprawdopodobniej najstarszą zachowana notacją hymnu. Powstało ok. drugiej albo trzeciej ćwierci XIV wieku. Obejmuje sześć pergaminowych kart, pochodzących z dawnego późnośredniowiecznego kodeksu liturgicznego, zawierającego tekst oraz zapis muzyczny hymnu „Gaude Mater Polonia”. Na kartach 1r oraz 4v zachowały się przedwojenne pieczątki Biblioteki Seminarium Duchownego w Płocku („BIBLIOTHECA SEMINARII PLOCENSIS”).

Rękopis został zidentyfikowany w 2023 roku i opisany przez dr. Pawła Figurskiego, adiunkta w Zakładzie Muzykologii w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk, jako nieznane dotąd świadectwo tekstu średniowiecznego hymnu „Gaude Mater Polonia”. Odnaleziony w Staatsbibliothek zu Berlin obiekt posiada szczególną wartość źródłową dla badań nad historią polskiej kultury średniowiecznej, liturgii oraz muzyki.

• Pierścień króla Zygmunta I Starego

Pierścień, należący wg przekazów źródłowych do króla Zygmunta I Starego z dynastii Jagiellonów, w 1791 roku został wydobyty z królewskiego grobu w Katedrze na Wawelu przez historyka Tadeusza Czackiego. Jego celem było zabezpieczenie klejnotów królewskich, których ogromna część została zrabowana przez wojska pruskie w 1795 roku. Przedmioty zostały przekazane księżnej Izabeli Czartoryskiej, która umieściła je w hebanowej skrzyni, nazywanej Szkatułą Królewską, przechowywanej w Świątyni Sybili. Po otwarciu w 1876 roku Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie szkatuła była przechowywana w muzealnym magazynie.

Informację o odkryciu w zbiorach Schmuckmuseum Pforzheim zaginionego pierścienia Zygmunta I Starego opublikowała w monografii „Klejnoty w Polsce. Czasy ostatnich Jagiellonów i Wazów” dr Ewa Letkiewicz, prof. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Zgromadzona dokumentacja, a następnie oględziny, przeprowadzone w 2022 roku przez polskich ekspertów, oraz sporządzona na ich podstawie opinia (analiza tożsamości) potwierdziły, że jest to polska strata wojenna. W marcu 2023 roku stronie niemieckiej został przekazany wniosek restytucyjny. 12 maja 2026 roku Rada Miasta Pforzheim podjęła uchwałę o zwrocie pierścienia do Polski.

• 11 miniaturowych eksponatów kolejowych

Eksponaty pochodzą z kolekcji Muzeum Kolejowego w Warszawie, które funkcjonowało od 1928 roku. W grudniu 1938 roku Muzeum Kolejowe przekształcono w Muzeum Komunikacji. Do wybuchu II wojny światowej instytucja zgromadziła ponad 4 tys. eksponatów, w tym prawie 400 modeli, 250 tablic i wykresów, ponad 550 fotografii oraz 8 tys. książek.

W drugiej dekadzie XX w. o obiektach pochodzących z przedwojennego Muzeum Komunikacji eksponowanych na wystawie w Deutsches Technikmuseum w Berlinie pisali Zbigniew Tucholski oraz Robert Kola, który w artykule pt. „Polonica z warszawskiego Muzeum Komunikacji w Berlinie” zidentyfikował część eksponatów. W 2024 roku pracownik Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zidentyfikował 11 obiektów na stronie lostart.de. Siedem z nich wywieziono jesienią 1940 roku, pozostałe – w okresie pomiędzy 1940 a 1945 rokiem.

Dowiedz się więcej

» Szczegółowe informacje o odzyskanych obiektach