Podczas uroczystości stronę polską reprezentowali: Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, Władysław Bartoszewski, sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych, Piotr Wiślicki, przewodniczący Zarządu Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, dr Michał Trębacz, dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma.

W skład delegacji greckiej, której przewodniczyła dr Lina Mendoni, ministra kultury Republiki Greckiej, weszli m.in.: Niki Kamba, ambasador Republiki Greckiej w Polsce, Samuel Matsas, honorowy prezes Muzeum Żydowskiego w Grecji, Mikis Modiano, prezes Muzeum Żydowskiego w Grecji i Zanet Battinou, dyrektor Muzeum Żydowskiego w Grecji.

Restytucja dóbr kultury dla Polski – kraju, który przez ponad 100 lat był pozbawiony swojej państwowości, a następnie bardzo dotkliwie doświadczył okrucieństwa II wojny światowej – jest zagadnieniem szczególnym. Każdy odzyskany zabytek jest dla nas symbolem przywracania sprawiedliwości dziejowej. Od lat na całym świecie odnajdujemy i skutecznie odzyskujemy dobra kultury zrabowane w Polsce i wywiezione za granicę. Dlatego tym bardziej rozumiem, jak ogromne znaczenie ma dzisiejsze wydarzenie dla obywateli Grecji – mówiła Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego podczas uroczystości przekazania judaików. – To moment historyczny. Po raz pierwszy inne państwo skorzystało ze specjalnej procedury przewidzianej w polskiej ustawie o restytucji narodowych dóbr kultury, która umożliwia zwrot obiektów nielegalnie wywiezionych z terytorium państw obcych i odnalezionych w Polsce. Bardzo dziękuję wszystkim zaangażowanym w ten proces. Dzięki pracy ekspertów i badaczy, po niespełna dwóch latach, mogliśmy dziś spotkać się i przekazać tę niezwykłą część historii. Zawsze w takich chwilach, gdy to my odzyskujemy zabytki, powtarzam jedno zdanie, które i tutaj brzmi wyjątkowo trafnie: historia wraca do domu – dodała.

Dzisiejsza uroczystość ma wymiar głęboko symboliczny. Judaika zrabowane z synagog w całej Grecji podczas II wojny światowej wracają do swojej ojczyzny. Nie są to jedynie przedmioty o wartości historycznej czy artystycznej – to część żywej pamięci greckich Żydów i świadectwo pokoleń, które nie wróciły z obozów zagłady – mówiła dr Lina Mendoni, ministra kultury Republiki Greckiej. - Proces ich odzyskiwania był długi i wymagający, dlatego dzisiejszy dzień jest momentem historycznym. Po raz pierwszy Polska dokonuje restytucji dóbr kultury znajdujących się pod jej opieką. To gest o znaczeniu nie tylko prawnym, lecz także moralnym. Wierzymy, że aby skutecznie domagać się zwrotu własnego dziedzictwa, trzeba być gotowym oddać to, co należy do innych. Dzisiejsze wydarzenie jest dowodem współpracy, wzajemnego szacunku i wspólnej odpowiedzialności za pamięć.

Poznaj historię greckich judaików

Judaika zostały skradzione z synagog greckich i zrabowane obywatelom Grecji przez Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg – niemiecką organizację działającą podczas II wojny światowej, której celem była systemowa grabież dóbr kultury, dzieł sztuki, bibliotek i archiwów na okupowanych terenach Europy.

Po wojnie zbiór 91 zabytkowych obiektów odnaleziono w Centralnej Składnicy Muzealnej Ministerstwa Kultury i Sztuki na zamku w Bożkowie. Kolekcja obejmuje m.in.:

• 46 tkanin,
• 17 par rimonimów (ozdobnych zwieńczeń zwojów Tory),
• 9 pojedynczych rimonimów lub ich fragmentów,
• 1 parę zawieszek.

W latach 1951–1952 kolekcja judaików została przekazana ówczesnemu Żydowskiemu Instytutowi Historycznemu w Warszawie na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego.

Historyczny zwrot

Grecja złożyła wniosek o zwrot judaików w grudniu 2024 r. Jest to pierwszy w historii przypadek skorzystania przez inne państwo ze specjalnej procedury przewidzianej w ustawie z dnia 25 maja 2017 r. o restytucji narodowych dóbr kultury, umożliwiającej zwrot obiektów nielegalnie przemieszczonych z terytorium państw obcych, a znajdujących się w Polsce.

Przekazaniu zabytków sprzyjała World Jewish Restitution Organization – międzynarodowa organizacja reprezentująca społeczność żydowską w procesach odzyskiwania mienia utraconego w czasie Holokaustu.