Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, odda hołd ofiarom zbrodni uczestnicząc w uroczystości pod Pomnikiem Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich na obywatelach II RP na terenie województw południowo-wschodnich w latach 1942-47 na Skwerze Wołyńskim w Warszawie.

Zbrodnia Wołyńska i pamięć o jej ofiarach

Do skoordynowanego ataku UPA na polskich mieszkańców ok. 100 miejscowości w powiatach włodzimierskim, horochowskim, kowelskim i łuckim doszło w dniach 11 i 12 lipca 1943 roku. Akcja była kulminacją trwającej od początku 1943 roku fali mordowania i wypędzania Polaków z ich domów. Określenie Zbrodnia Wołyńska dotyczy nie tylko masowych mordów dokonanych na terenach Wołynia, czyli byłego województwa wołyńskiego, ale także w województwach lwowskim, tarnopolskim i stanisławowskim (Galicja Wschodnia), jak również w lubelskim i poleskim.

Według szacunków polskich historyków ukraińscy nacjonaliści zamordowali około 100 tys. Polaków. 40-60 tys. zginęło na Wołyniu, 20-40 tys. – w Galicji Wschodniej, a co najmniej 4 tys. – na ziemiach znajdujących się obecnie w granicach Polski. Terror UPA spowodował, że setki tysięcy Polaków opuściło swoje domy uciekając do centralnej Polski. Zbrodnia Wołyńska spowodowała polski odwet, w wyniku którego zginęło ok. 10-12 tys. Ukraińców, w tym 3-5 tys. na Wołyniu i w Galicji Wschodniej, przy czym część ukraińskich ofiar zginęła z rąk UPA za pomoc udzielaną Polakom lub odmowę przyłączenia się do sprawców rzezi.

W 2016 roku Sejm RP ustanowił 11 lipca Narodowym Dniem Pamięci Ofiar Ludobójstwa dokonanego przez ukraińskich nacjonalistów na obywatelach II Rzeczypospolitej Polskiej. Uchwała oddaje hołd ofiarom mordów – obywatelom II Rzeczypospolitej: Polakom, Żydom, Ormianom, Czechom i przedstawicielom innych mniejszości narodowych - dokonywanych w latach 1943-1945 przez ukraińskich nacjonalistów z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów – frakcji Stepana Bandery i podporządkowanej jej Ukraińskiej Powstańczej Armii, SS-Galizien oraz innych formacji.

Polsko-ukraińska współpraca na rzecz godnego upamiętnienia ofiar

Rok 2024 przyniósł przełom w kwestii przywracania pamięci oraz zapewnienia godnego pochówku Polakom i Ukraińcom – ofiarom wojen i represji, w tym zbrodni popełnionych podczas konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 1943–1947. W listopadzie ministrowie kultury Polski i Ukrainy podjęli decyzję o powołaniu wspólnej Grupy Roboczej ds. godnych pochówków, której celem jest koordynacja działań poszukiwawczych i ekshumacyjnych.

Pierwszym efektem współpracy były polsko-ukraińskie prace ekshumacyjne przeprowadzone od 23 kwietnia do 10 maja 2025 roku na terenie dawnej wsi Puźniki w obwodzie tarnopolskim. W ich trakcie odnaleziono i wydobyto szczątki 42 osób – kobiet, mężczyzn oraz dzieci. Uroczystości pogrzebowe z udziałem rodzin ofiar odbyły się 6 września 2025 roku, stanowiąc ważny krok na drodze do przywracania pamięci o ofiarach oraz ich godnego upamiętnienia.

Kolejny etap działań rozpoczął się w kwietniu 2026 roku, kiedy podjęto prace poszukiwawcze na terenach dawnych wsi Ostrówki i Wola Ostrowiecka w powiecie lubomelskim na Wołyniu. W ich wyniku odnaleziono dwie mogiły zbiorowe oraz jeden grób indywidualny. 4 czerwca strona ukraińska wydała zgodę na przeprowadzenie ekshumacji. Trwają przygotowania do rozpoczęcia prac.

19 czerwca 2026 roku Instytut Pamięci Narodowej zakończył prace poszukiwawcze na terenie dawnej miejscowości Huta Pieniacka, położonej w byłym województwie tarnopolskim (obecnie obwód lwowski, Ukraina). Były to pierwsze specjalistyczne badania prowadzone w tej lokalizacji. W bezpośrednim sąsiedztwie fundamentów dawnej kaplicy parafialnej odnaleziono zbiorową mogiłę.

Następnie, 22 czerwca, rozpoczął się kolejny etap prac poszukiwawczych w Puźnikach, realizowany przez Fundację Wolność i Demokracja, Pomorski Uniwersytet Medyczny oraz firmę archeologiczną „Wołyńskie Starożytności”. Prace zakończyły się 25 czerwca. Na obszarze objętym badaniami nie odnaleziono drugiej zbiorowej mogiły. Poszukiwania będą kontynuowane w kolejnym wytypowanym miejscu, a wstępny termin ich rozpoczęcia wyznaczono na drugą połowę sierpnia 2026 roku.