W otwarciu wystawy wzięli udział: Maciej Wróbel, sekretarz stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego; Paweł Martofel, dyrektor Departamentu Kultury, Promocji i Turystyki Urzędu Marszałkowskiego; Emilia Oleksiak, dyrektor Stacji Muzeum oraz Menekse Wenzler, zastępca dyrektora Muzeum Techniki w Berlinie.

Do Polski powróciło 11 miniaturowych eksponatów kolejowych z przedwojennego Muzeum Komunikacji w Warszawie, które od dziś będą prezentowane i dostępne dla zwiedzających w Stacji Muzeum w Warszawie. To kolejny sukces restytucyjny Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, które podejmuje wszelkie możliwe działania, aby odnaleźć i przywrócić do macierzystych kolekcji polskie dobra kultury zrabowane i zaginione podczas II wojny światowej. – mówił wiceminister Maciej Wróbel podczas konferencji prasowej. – Od 2008 roku do Polski wróciło 919 obiektów z 14 krajów w wyniku zakończenia 153 spraw, w tym w 2025 roku – 101 obiektów w ramach 25 spraw restytucyjnych, a w 2026 roku – 36 obiektów w wyniku 16 spraw. Ich odzyskanie nie byłoby możliwe, gdyby nie praca zespołowa wielu osób: pracowników Ministerstwa, muzealników, badaczy, historyków sztuki, konserwatorów zabytków. To dzięki ich pracy, ich zaangażowaniu w proces restytucji polskie dziedzictwo wraca do domu, za co bardzo dziękuję – dodał. 

Wystawa „Dziedzictwo Odzyskane” w Stacji Muzeum

Wśród prezentowanych na wystawie 11 miniaturowych odzyskanych eksponatów kolejowych znalazły się m.in.: model aerodynamicznej lokomotywy parowej z 1934 roku, przedstawiający jedną z najnowocześniejszych koncepcji polskiego kolejnictwa z okresu II Rzeczypospolitej, oraz fragment modelu wagonu aerodynamicznego z oryginalną międzywojenną kolorystyką, stanowiący cenne źródło wiedzy o planowanym pociągu opływowym.

Prezentację odzyskanych muzealiów uzupełnia opowieść o historii przedwojennego Muzeum Komunikacji, wojennych losach jego zbiorów oraz kulisach wieloletnich badań archiwalnych i działań restytucyjnych.

Kolekcja przedwojennego Muzeum Komunikacji w Warszawie

Odzyskane eksponaty kolejowe pochodzą z kolekcji Muzeum Kolejnictwa w Warszawie, które funkcjonowało od 1928 roku. Tymczasowa siedziba placówki znajdowała się w lewym skrzydle ówczesnego dworca kolejowego Warszawa Główna. W zbiorach Muzeum znajdowały się eksponaty Wystawy Komunikacyjnej, która odbyła się w 1927 roku we Lwowie, oraz modele zgromadzone przez ówczesne Ministerstwo Komunikacji. W 1931 roku muzeum przeniesiono do tymczasowej siedziby, znajdującej się w prywatnym budynku przy ul. Nowy Zjazd, w pobliżu Zamku Królewskiego w Warszawie. 

W grudniu 1938 roku Muzeum Kolejnictwa przekształcono w Muzeum Komunikacji. Do wybuchu II wojny światowej instytucja zgromadziła ponad 4 tys. eksponatów, w tym blisko 400 modeli, 250 tablic i wykresów, ponad 550 fotografii oraz 8 tys. książek. 

Po wybuchu II wojny światowej okupacyjne władze niemieckie podporządkowały placówkę nowo utworzonej Ostbahnbezirksdirektion Warschau (Dyrekcja Kolei Wschodnich). Część kolekcji została przewieziona do magazynu w gmachu Warszawskiej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowej przy ul. Targowej 74. W celu zabezpieczenia najcenniejszych obiektów i wprowadzenia okupanta w błąd wykonano kopię przedwojennej księgi inwentarzowej. Przy eksponatach mających znaczenie historyczne, artystyczne oraz wykonanych z metali cennych lub poszukiwanych przez Niemców, takich jak: miedź czy mosiądz, dopisywano specjalną adnotację (np. „brak” czy „ciężko uszkodzone”). 

Jesienią 1940 roku specjalna komisja złożona z dyrektorów muzeów komunikacyjnych w Berlinie, Norymberdze i Monachium oraz prezesów dyrekcji Kolei Rzeszy przybyła do Muzeum, aby wybrać i przewieźć do Rzeszy część obiektów. Wytypowano wówczas 57 eksponatów, które następnie wywieziono do niemieckich szkół kolejowych oraz muzeów. Zostały one wpisane do inwentarza Królewskiego Muzeum Transportu i Konstrukcji (niem. Königliches Verkehrs- und Baumuseum). Eksponaty znajdujące się w magazynie kolejowym nr 10 na stacji Warszawa Wschodnia zostały wywiezione w nieznanym kierunku. Były to przede wszystkim obiekty wykonane na polecenie Ministerstwa Komunikacji przez Zrzeszenia Artystyczne, w tym „Ład” i „Rzeźba”, oraz przez indywidualnych artystów na krajowe i międzynarodowe wystawy organizowane przez Ministerstwo. 

Kolekcja przedwojennego Muzeum Komunikacji w Warszawie była grabiona także przez niemieckich urzędników kolejowych. Eksponaty wywożono do niemieckich muzeów technicznych oraz szkół kolejowych w Berlinie, Dreźnie, Monachium i Lipsku. W 1944 roku podczas bombardowania spłonął drewniany magazyn przy Dworcu Wileńskim, do którego Niemcy przewieźli część zbiorów Muzeum Komunikacji. Pożar zniszczył także zbiory, które pozostały w siedzibie placówki przy ul. Nowy Zjazd. 

Poznaj historię odnalezienia eksponatów

W drugiej dekadzie XX w. o obiektach pochodzących z przedwojennego Muzeum Komunikacji eksponowanych na wystawie w Deutsches Technikmuseum w Berlinie pisali Zbigniew Tucholski oraz Robert Kola, który w artykule pt. „Polonica z warszawskiego Muzeum Komunikacji w Berlinie” zidentyfikował część eksponatów. 

W 2024 roku pracownik Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zidentyfikował 11 obiektów na stronie lostart.de. Siedem wywieziono  jesienią 1940 roku, pozostałe  wyjechały w okresie pomiędzy 1940 a 1945 rokiem. W 2025 roku Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego wszczęło formalną procedurę restytucyjną, która zakończyła się odzyskaniem jedenastu muzealiów w 2026 roku. 

Dowiedz się więcej 

» 35 lat dobrego sąsiedztwa - Polska odzyskuje bezcenne dobra kultury z Niemiec 
» Odwiedź stronę Stacji Muzeum: https://stacjamuzeum.pl/