Kompleksowa koncepcja kuratorska przyszłego miejsca pamięci, opracowana przez Miejsce Pamięci KL Mauthausen, ma powstać do końca 2026 roku. Otwarcie całości kompleksu planowane jest na 2031 rok.

KL Gusen zajmuje szczególne miejsce w polskiej pamięci historycznej. Wynika to przede wszystkim z ogromnej liczby więźniów pochodzących z naszego kraju, wśród których znaczną część stanowili przedstawiciele polskiej inteligencji. Odchodzą ostatni świadkowie tamtych wydarzeń – byli więźniowie, którzy przez dziesięciolecia dawali świadectwo o grozie tego miejsca i tragicznych losach swoich współtowarzyszy. Ich przesłanie, by zachować pamięć i przekazywać ją kolejnym pokoleniom, nabiera dziś wyjątkowego znaczenia i staje się naszym wspólnym zobowiązaniem – mówił Marek Krawczyk, podsekretarz stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego. – Jednym z kluczowych elementów zachowania pamięci o KL Gusen jest ocalenie zachowanych pozostałości obozu, ich odpowiednie oznaczenie oraz udostępnienie dla zwiedzających. Rozbudowa miejsca pamięci w Gusen daje nadzieję, że po latach zapomnienia historia tego miejsca zostanie na nowo odkryta, a los tysięcy więźniów właściwie opisany i godnie upamiętniony – dodał.

Powstanie koncepcji rozbudowy miejsca pamięci KL Gusen

W marcu 2022 roku rząd Austrii powierzył Miejscu Pamięci KL Mauthausen stworzenie koncepcji wykorzystania i rozwoju miejsca pamięci w Gusen. Instytucja ta przeprowadziła szerokie konsultacje (tzw. Beteiligungsprozess) z udziałem przedstawicieli organizacji społecznych, w tym austriackich środowisk różnych grup ofiar nazizmu, Comité International Mauthausen, reprezentantów państw pochodzenia ofiar, lokalnych mieszkańców oraz międzynarodowych i austriackich instytucji naukowych.

Ze strony Polski w konsultacjach uczestniczył ekspert delegowany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz przedstawiciel Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Wśród postulatów zgłaszanych przez polskich reprezentantów podczas roboczych spotkań znalazły się m.in. propozycje: wykupu Jourhausu oraz 2 baraków więźniarskich, pełnego udostępnienia sztolni Bergkristall, udostępnienia placu apelowego i kruszarki kamienia (Steinbrecher), stworzenia przestrzeni edukacyjnej dla młodzieży, przeprowadzenia międzynarodowych badań naukowych oraz przygotowania wystawy stałej uwzględniającej losy Polaków.

Poznaj szczegóły projektu rozbudowy Miejsca Pamięci KL Gusen

W wyniku międzynarodowych konsultacji na podstawie postulatów zgłaszanych przez wszystkich uczestników został opracowany tzw. masterplan (plan generalny), który stał się podstawą do rozpisania międzynarodowego konkursu architektonicznego na rozbudowę i nową koncepcję Miejsca Pamięci KL Gusen. Organizatorami konkursu byli Burghauptmannschaft Österreich oraz Miejsce Pamięci KL Mauthausen. Wyniki ogłoszono 7 lipca 2025 roku. Po dwóch etapach selekcji spośród 34 zgłoszeń jury wybrało projekt pracowni Querkraft Architekten ZT GmbH (AT) z Landscape Design e.U. z Wiednia.

Projekt obejmuje m.in.:

• renowację zachowanych budynków SS jako przestrzeni wystawienniczej i edukacyjnej,
• udostępnienie terenu placu apelowego,
• zachowanie ruin kruszarki kamieni jako zabytku architektonicznego,
• zaprojektowanie przestrzeni o roboczej nazwie „Strefa ciszy”,
• wybudowanie tzw. pawilonu powitalnego (Visitor-Center), będącego wejściem na ścieżkę, prowadzącą do kruszarki kamieni i z powrotem przez teren placu apelowego,
• zastosowanie tzw. ingerencji artystycznych w celu zaznaczenia nieistniejącego toru kolejowego Schleppbahn przy kruszarce kamieni i Bergkristall,
• przeprojektowanie okolic Memoriału KZ-Gusen oraz okolic Bergkristall,
• semantyczne i wizualne połączenie poszczególnych część miejsca pamięci poprzez nadanie im charakterystycznych form architektonicznych.

KL Gusen – miejsce zagłady polskiej inteligencji w czasie II wojny światowej

KL Gusen – pierwszy i największy podobóz KL Mauthausen – rozpoczął funkcjonowanie 25 maja 1940 roku. 9 marca 1944 r. w pobliżu zaczął funkcjonować – obóz Gusen II, a 16 grudnia 1944 r. w Lungitz – niewielki obóz Gusen III. W obowiązującym podziale obozów koncentracyjnych na trzy kategorie Mauthausen i Gusen zakwalifikowane zostały jako jedyne obozy III kategorii dla więźniów szczególnie „obciążonych” – uprzednio karanych i aspołecznych, rokujących nikłe nadzieje na „poprawę”. Praktycznie oznaczało to wyrok śmierci dla deportowanych tu osób.

W 1940 roku 97% więźniów Gusen stanowili Polacy. Później przybywały tam grupy więźniów innych narodowości, zawsze jednak więźniowie polscy stanowili w nim najliczniejszą grupę. W Gusen więziono tysiące osób z polskiej inteligencji: nauczycieli, księży, lekarzy, urzędników, architektów, inżynierów, dziennikarzy, pisarzy i poetów, muzyków i kompozytorów, działaczy społecznych i politycznych, profesorów wyższych uczelni i studentów.

Według byłego więźnia Gusen i polskiego badacza jego dziejów mgr. Stanisława Dobosiewicza, w Gusen więzionych było ogółem ok. 77 500 więźniów wielu narodowości, m.in. obywatele radzieccy, Żydzi europejscy – głównie z Polski i Węgier, Hiszpanie, Włosi, Francuzi, Jugosłowianie i inni, w tym ok. 34 300 Polaków. Zamordowanych zostało i zmarło ok. 44 600 więźniów, w tym ok. 27 tys. Polaków.