W briefingu prasowym połączonym z prezentacją odnalezionych fragmentów ołtarza wzięli udział: Bożena Żelazowska, sekretarz stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, generalna konserwator zabytków, Marcin Dawidowicz, mazowiecki wojewódzki konserwator zabytków oraz dr hab. Ewa Dahlig-Turek, dyrektorka Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. 

To bardzo ważny dzień dla świata konserwatorskiego. Dzięki żmudnej i trudnej pracy naukowej historyków sztuki: dr. Piotra Jamskiego i dr. Marcina Zglińskiego w kościele Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Warszawie odkryto niezwykłe znalezisko – fragmenty renesansowego ołtarza prawdopodobnie dłuta Jana z Urzędowa – mówiła wiceministra Bożena Żelazowska. – To niezwykłe odkrycie dowodzi, że Warszawa i warszawska Starówka, kryją jeszcze wiele tajemnic i nieodnalezionych zabytków – dodała.

Wyniki dotychczasowych ustaleń

Wstępna analiza wskazywała na odnalezienie w podziemiach Kościoła pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny na Nowym Mieście nieznanego renesansowego nagrobka. Identyfikację obiektu umożliwiły jednak unikatowe fotografie ołtarza z ok. 1895 oraz 1936 roku. Pomimo zniszczeń, spowodowanych nie tylko eksplozjami, pożarem, ale także przebywania – trwającego przez dziesięciolecia – w wilgoci, elementy ołtarza przetrwały w zadowalającym stanie, zachowując w części pierwotne złocenia oraz resztki polichromii. Odsłonięto zachowane bogato zdobione ornamentem trzony kolumn, fragmenty belkowania i fryzu dekorowanego z atrybutami Męki Pańskiej (w tym veraikon), a także fragment umieszczonego w centralnym polu monumentalnego reliefu ze sceną ukrzyżowania. 

Według oceny badaczy, fragmenty renesansowego (czy też manierystycznego) ołtarza pochodzą z ok. 1565-1580 roku. Znalezisko jest wyjątkowe, ponieważ w czasie Powstania Warszawskiego większość wyposażenia i murów świątyni uległa destrukcji. 

Prace prowadzone są pod nadzorem Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w porozumieniu z Generalnym Konserwatorem Zabytków. Obecnie badacze IS PAN na zlecenie MWKZ przygotowują opracowanie na temat ołtarza oraz pozostałych elementów ujawnionych podczas eksploracji podziemi. Równolegle podjęto już przygotowania do profesjonalnego zabezpieczenia konserwatorskiego, które będzie pierwszym etapem prac konserwatorskich, restauratorskich oraz podjęcia próby ewentualnej rekonstrukcji.

Poznaj historię ołtarza sprzed 450 lat

Autorstwo ołtarza można przypisywać Janowi Michałowiczowi z Urzędowa, jednemu z najwybitniejszych polskich rzeźbiarzy i architektów epoki renesansu. Należał on do pierwszych rodzimych artystów, którzy osiągnęli mistrzostwo dorównujące działającym do tej pory w Rzeczypospolitej rzeźbiarzom z Italii. Nagrobki uznawane za jego dzieła znajdują się m.in. w katedrach na Wawelu, w Poznaniu i Łowiczu, kościołach w Brzezinach i Chrobrzu, a także w obecnej Archikatedrze Warszawskiej (strzaskany w 1944 r. nagrobek Wolskich, z którego zrekonstruowano jedynie płytę).  

Kamienne renesansowe ołtarze twórców włoskich lub ich naśladowców należą w Polsce do wielkiej rzadkości. Dlatego też do tej pory nie był znany żaden ołtarz dłuta Michałowicza. Ścisłe analogie formalne łączą warszawski ołtarz przede wszystkim z nagrobkiem biskupa Andrzeja Zebrzydowskiego w katedrze wawelskiej, sygnowanym dziełem Michałowicza z lat 1562-1563, ale też z nagrobkami biskupa Filipa Padniewskiego (Wawel, 1572-1575) oraz prymasa Jakuba Uchańskiego (Łowicz, relikty rzeźbiarskie w Arkadii k. Nieborowa, 1582-1583).

Ołtarz prawdopodobnie trafił do kościoła Nawiedzenia NMP dopiero pod koniec XVIII lub w XIX wieku, gdzie został przeniesiony z innej z warszawskich świątyń. W momencie jego powstania na terenie Starej i Nowej Warszawy oraz najbliższych przedmieść (wraz Solcem) istniało zaledwie 8 kościołów. Obecnie prowadzone są obszerne kwerendy archiwalne i inne badania, które pozwolą uściślić proweniencję i losy tego niezwykle cennego obiektu. 

Kościół pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny na Nowym Mieście

Kościół w Nowej Warszawie za bramą północną został ufundowany przez księżną Annę Mazowiecką. Świątynię zbudowano w latach 1409-1411. W czasie potopu szwedzkiego kościół uległ znacznym zniszczeniom – spalił się dach i wnętrze, z którego wcześniej zrabowano najcenniejsze dzieła. Po zniszczeniach II wojny światowej kościół odbudowano w 1956 r. (w stanie surowym). Podczas prac nad wystrojem wnętrza zachowano wyjątkowe walory architektoniczne, zwłaszcza gwiaździste sklepienie i gotyckie łuki.