Główny Inspektorat
Sanitarny

Z inicjatywy European Radon Association corocznie, od 2015 roku, organizowany jest Europejski Dzień Radonu. Obchodzimy go 7 listopada, w rocznicę urodzin Marii Skłodowskiej-Curie. W tym dniu przypominamy, jak ważna jest świadomość zagrożeń związanych z obecnością tego promieniotwórczego gazu w budynkach oraz jak można jej skutecznie przeciwdziałać.

Czym jest radon?

Radon to gaz szlachetny odkryty w 1900 r., występujący naturalnie w środowisku: w podłożu gruntowym, wodzie i powietrzu. Powstaje w wyniku promieniotwórczego rozpadu radu, który z kolei tworzy się w wyniku rozpadu uranu. Radon jest niewidoczny, nie ma zapachu ani smaku, dobrze rozpuszcza się w wodzie i innych cieczach. Jego potencjalne zagrożenie dla zdrowia wynika z faktu, że jako gaz może łatwo przemieszczać się i przedostawać do pomieszczeń m.in. przez grunt, nieszczelności w fundamentach czy instalacji i gromadzić wewnątrz budynków. 

Z badań wynika, że istnieje związek między długoterminową ekspozycją i przebywaniem w pomieszczeniach o podwyższonym stężeniu radonu, a ryzykiem występowania m.in. nowotworów płuc, dlatego tak ważne jest ciągłe informowanie o tym zagadnieniu, przeprowadzanie pomiarów i prowadzenie działań ograniczających jego poziom w pomieszczeniach. 

Stężenie radonu w pomieszczeniach zmienia się w zależności od konstrukcji budynków, nawyków wentylacyjnych oraz sezonowych zmian pogody.

Główne źródła przenikania radonu do wnętrza budynku to:

• spękania w fundamentach i podłodze,
• złącza konstrukcyjne oraz nieszczelności wokół rur,
• wszelkiego rodzaju nieszczelności fundamentów,
• materiały budowlane zawierające naturalnie występujące izotopy promieniotwórcze.

Sposoby obniżenia stężenia radonu w pomieszczeniach

W trakcie budowy nowego budynku można zastosować:

• specjalną konstrukcję fundamentów ze wzmocnionymi krawędziami, zapobiegającą nieszczelnościom między płytą i ścianami, którymi radon może wnikać do wnętrza;
• uszczelnianie fundamentów i zastosowanie systemu wentylacji jednocześnie. Konstrukcja taka składa się z rur montowanych przed wylaniem płyty fundamentowej oraz odpowiednio ułożonych mat izolacyjnych;
• grubą, szczelną płytę fundamentową i wymuszoną wentylację pod płytą oraz częściową wymianę gruntu pod fundamentem;
• materiały budowlane, w których nie stwierdzono podwyższonych stężeń pierwiastków promieniotwórczych.

W istniejących już budynkach można zastosować następujące metody:

• częste wietrzenie przez otwarcie okien. Wietrzenie powoduje, że ciśnienie powietrza i stężenie radonu w pomieszczeniu oraz na zewnątrz budynku zrównują się;
• likwidacja nieszczelności w fundamentach, podłogach lub ścianach oraz wokół instalacji doprowadzających media. Można w tym celu zastosować silikon, jak również folie i papy antyradonowe. Przykładowo pokrycie ścian tynkiem cementowo-wapiennym i podwójną warstwą farby olejnej zmniejsza współczynnik ekshalacji radonu o ok. 75%, farbą emulsyjną – o ok. 35%a farbą klejową – o ok. 20%;
• zwiększenie częstości wymian powietrza za pomocą mechanicznego systemu wentylacyjnego. Zadaniem wentylacji nawiewowo-wywiewnej jest wymiana powietrza. W miejsce wywiewanego „zużytego” powietrza napływa „świeże”, które równocześnie zawiera mniej radonu;
• zmniejszenie stężenia radonu w budynkach przez zastosowanie tzw. studni radonowej. Pod fundamentami lub obok budynku instaluje się wentylatory o dużej mocy, które wysysają powietrze glebowe spod budynku i wyrzucają je do atmosfery na wysokość ok. 2 m. W ten sposób obniżają ciśnienie powietrza w podłożu;
• podwyższenie ciśnienia przez zastosowanie instalacji nawiewu z poddasza, wytwarzającej nadciśnienie w budynku w celu zmniejszenia wpływu efektu kominowego oraz wiatru. Zapobiega to zasysaniu radonu z podłoża;
• wentylację przestrzeni podpodłogowej - usuwa poza budynek radon, który przeniknął z podłoża, uniemożliwiając jego przejście do wyżej położonych pomieszczeń. Wentylacja taka wymaga istnienia powierzchni podpodłogowej, którą można przewietrzać w sposób naturalny lub wymuszony;
• system poduszki powietrznej, który zmniejsza stężenia radonu w pomieszczeniu. Metoda polega na wypompowaniu powietrza z wnętrza budynku pod jego fundamenty. W związku z tym, że powietrze glebowe jest wypychane spod fundamentów przez powietrze z wnętrza budynku, w którym stężenie radonu jest niższe, stężenie radonu w podłożu obniża się, a co za tym idzie także stężenie radonu w budynku ulega zmniejszeniu;
• depresję podpodłogową (pułapkę radonową), która uważana jest za najskuteczniejszy sposób na redukcję stężenia radonu w budynkach. Jest to wgłębienie w kształcie studzienki (studni radonowej) w gruncie pod budynkiem lub w piwnicy z wentylatorem wyciągającym powietrze poza budynek, a więc wytwarzającym we wgłębieniu podciśnienie. Radon wysysany jest z przestrzeni pod budynkiem zanim przeniknie do wnętrza;
• wysysanie za pomocą odpowiedniej instalacji powietrza zawierającego radon spod płyty fundamentowej. Wysysanie powietrza jest najbardziej wydajne w przypadku braku litej płyty betonowej. Jeśli taka płyta istnieje, wysysanie następuje przez szczeliny, pęknięcia i inne nieszczelności;
• wymiana gruntu wokół budynku na grunt zawierający znacznie mniej izotopu radu, z którego powstaje radon. Należy dodatkowo zastosować izolację i drenaż.

Zadania Państwowej Inspekcji Sanitarnej dotyczące zagrożeń związanych z narażeniem na radon    

Organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej prowadzą szeroki wachlarz działań mających na celu zapewnienie społeczeństwu ochrony przed szkodliwymi skutkami narażenia na radon.

Główny Inspektor Sanitarny:

• identyfikuje tereny, na których średnioroczne stężenie promieniotwórcze radonu w powietrzu wewnątrz pomieszczeń w znacznej liczbie budynków może przekraczać poziom odniesienia 300 Bq/m3;
• prowadzi nadzór nad realizacją zadań wskazanych w Krajowym planie działania w przypadku długoterminowych zagrożeń wynikających z narażenia na radon w budynkach przeznaczonych na pobyt ludzi oraz w miejscach pracy (M.P.poz.169). Ze względu na wielowątkowy i interdyscyplinarny charakter zagadnień związanych z radonem powołano Zespół ds. krajowego planu działania w przypadku narażenia na radon[3]. W jego skład weszli przedstawiciele zarówno administracji, jak i nauki (instytuty badawcze, uczelnie).

Pozostałe organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej:

• udzielają porad i informacji o radonie - w każdej stacji sanitarno-epidemiologicznej wyznaczono osoby do udzielania porad i informacji na ten temat. Kontakt do właściwej stacji sanitarno-epidemiologicznej dostępny jest na stronie internetowej GIS;
• prowadzą nadzór nad przestrzeganiem przez pracodawców obowiązków związanych z ochroną pracowników przed narażeniem na radon.

Kiedy należy poinformować organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej o przekroczeniu stężenia radonu? 

• W przypadku wykonywania pracy w miejscach pracy, w których, mimo podjęcia działań zgodnie z zasadą optymalizacji, stężenie radonu wewnątrz pomieszczeń przekracza poziom odniesienia tj. 300 Bq/m3, kierownik jednostki organizacyjnej, zgodnie z art. 51 ust. 2 w związku z art. 4 ust. 1a pkt 15 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. Prawo atomowe[4], ma obowiązek powiadomienia Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego.
• Laboratoria prowadzące pomiary średniorocznego stężenia radonu informują Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego o przekroczeniu wartości średniorocznego stężenia promieniotwórczego radonu w przypadku, gdy pomiary wykonywane są na zlecenie osoby wynajmującej lub sprzedającej mieszkanie.

Informacje o laboratoriach akredytowanych, wykonujących przedmiotowe pomiary, znaleźć można na stronie internetowej Polskiego Centrum Akredytacji – https://www.pca.gov.pl w zakładce akredytowane podmioty. Zaleca się, aby pomiary wykonywać w sezonie grzewczym w okresie od października do marca.

Poznaj radon

Jeżeli szukasz informacji na temat radonu zachęcamy do zapoznania się z poniższymi materiałami. Znaleźć tam można zarówno podstawowe informacje dotyczące radonu, praktyczne wskazówki dotyczące sposobów pomiarów stężenia radonu w budynkach i metody jego pomiaru jak również informacje dotyczące wpływu radonu na zdrowie ludzi. Zachęcamy do zapoznania się z materiałami i sprawdzenia, w jaki sposób można ograniczyć ryzyko związane z radonem. 

Więcej informacji na stronie kampanii Państwowej Agencji Atomistyki Poznaj Radon

Źródła:

[1] Thomas, J. Noble Gases; The Elements; Cavendish Square Publishing: Nowy Jork, NY, USA, 2012
[2] WHO 2009, Handbook on indoor radon, a public health perspective. World Health Organization, Geneva.
[3] Podmioty administracji rządowej realizują zadania przewidziane w Krajowym planie działania zgodnie z kompetencjami przypisanymi w ustawie o działach administracji rządowej (t.j. Dz.U. 2022 poz. 2512) natomiast pozostałe jednostki w tym podległe lub nadzorowane przez Ministra Zdrowia realizują te zadania w ramach swoich zadań statutowych.
[4] Dz.U. z 2024, poz. 1277