Narzędzia do stosowania w konsultacjach publicznych
Istnieje cały wachlarz metod prowadzenia konsultacji publicznych. Ich umiejętny dobór i stosowanie stanowią bardzo często o jakości danego procesu konsultacyjnego. Bardzo ważne jest, by doboru metod dokonywać przede wszystkim myśląc o specyfice tematu, którego dotyczą konsultacje publiczne, grup interesariuszy, którzy potencjalnie są zainteresowani tymi konsultacjami i celu, który jako organizatorzy procesu przed sobą stawiamy. Warto jednak od razu zaznaczyć, że zazwyczaj najbardziej efektywne są te procesy konsultacyjne, które łączą w sobie różne metody konsultacyjne. Zaleca się więc by metoda pisemna nie były jedyną formą stosowaną przez administrację publiczną.
Tradycyjne konsultacje publiczne polegają głównie na zbieraniu pisemnych uwag do projektów dokumentów w określonych terminach. Pozostają one ważnym elementem procesu tworzenia polityk publicznych, ale mają swoje ograniczenia: często trudno jest dotrzeć do różnych grup społecznych, co prowadzi do niskiego poziomu zaangażowania obywateli. Dlatego instytucje szukają nowych sposobów prowadzenia konsultacji publicznych. Coraz większą rolę odgrywają innowacyjne narzędzia, które, angażując obywateli na wczesnych etapach projektowania polityk publicznych, wspierają współtworzenie rozwiązań oraz budują wzajemne zaufanie między administracją a społeczeństwem.
W stosowaniu niestandardowych instrumentów partycypacji istotną rolę odgrywają organizacje pozarządowe: często pełnią funkcję inicjatorów lub operatorów procesów dialogu, projektują je, prowadzą moderację debat, paneli i wysłuchań, sporządzają raporty oraz przekrojowo dbają o zapewnienie udziału różnych grup społecznych, w tym włączenie środowisk zagrożonych marginalizacją. Dzięki swojej niezależności, doświadczeniu terenowemu i eksperckiej wiedzy NGO zwiększają zaufanie do procesu, wspierają merytoryczność dyskusji oraz pośredniczą w przełożeniu głosu obywateli na „język administracji” poprzez konkretne rekomendacje.
Nie ma wątpliwości, że demokratyzacja wpływu na tworzenie prawa buduje społeczeństwo obywatelskie. Rozwijanie nowoczesnych narzędzi partycypacji wymaga nie tylko odpowiednich rozwiązań organizacyjnych i technologicznych, jak np. tworzenie cyfrowych platform partycypacyjnych, ale także zmiany kultury pracy administracji na każdym szczeblu, przede wszystkim otwartość na dialog oraz traktowanie obywateli jako partnerów w procesie stanowienia prawa.
Do takich narzędzi należą m.in. panele obywatelskie oraz wysłuchania publiczne.
Panele obywatelskie
Panele obywatelskie, oparte na losowym doborze uczestników (np. według numerów PESEL), pozwalają na uzyskanie pogłębionych rekomendacji wypracowanych w toku moderowanej dyskusji lub prac stolikowych z udziałem ekspertów i przedstawicieli administracji. Narzędzie to sprzyja reprezentatywności oraz umożliwia uwzględnienie perspektyw grup, które rzadko biorą udział w standardowych konsultacjach publicznych. Dzięki temu rekomendacje paneli obywatelskich są nie tylko merytoryczne, ale również społecznie akceptowalne.
Takie rozwiązanie jest coraz częściej stosowane głównie przez samorządy miast (np. Gdańsk, Lublin, Wrocław), które korzystają z paneli obywatelskich przy podejmowaniu decyzji w kwestiach strategicznych, takich jak miejska polityka klimatyczna, czy transport.
Innym narzędziem pogłębiającym dialog jest wysłuchanie: publiczne oraz deliberacyjne. Umożliwia ono bezpośrednią, uporządkowaną wymianę argumentów pomiędzy przedstawicielami administracji, ekspertami, organizacjami społecznymi oraz obywatelami, dając zwłaszcza tym ostatnim realne szanse tworzenie prawa. Obie formy wysłuchań są coraz częściej stosowane na poziomie centralnym, stosuje je również Sejm i Senat. Po raz pierwszy procedura ta została zastosowana w 2005 r. przez Ministerstwo Zdrowia w dyskusji nad pomysłem depenalizacji obrotu tzw. narkotykami miękkimi.
Wysłuchania publiczne
Wysłuchanie publiczne polega na udziale obywateli i interesariuszy w zorganizowanym spotkaniu (stacjonarnym lub online), podczas którego uczestnicy mogą przedstawić swoje stanowiska, opinie i postulaty dotyczący konkretnego projektu zmiany lub strategii. Uczestnicy zabierają głos po kolei, swoje wypowiedzi kierując do decydentów, projektujących daną zmianę. Zgłaszane stanowiska są protokołowane i stanowią materiał wejściowy do dalszych prac.
Więcej na temat narzędzi stosowanych w konsultacjach publicznych można przeczytać w zakładce Narzędzia konsultacji - przykłady.