Eksperckie spotkanie prasowe, podczas którego zaprezentowano strategiczne kierunki działań w obszarze polityki pamięci, odbyło się 9 listopada br. w Muzeum Historii Polski. W wydarzeniu wzięli udział: Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, Marcin Napiórkowski, dyrektor Muzeum Historii Polski, Magdalena Mistat, p.o. dyrektora Europejskiego Centrum Solidarności, oraz Andrzej Jerie, dyrektor Ośrodka Pamięć i Przyszłość we Wrocławiu.

Niepodległość i wspólne dziedzictwo

Prezentacja raportu na dwa dni przed Narodowym Świętem Niepodległości wiąże refleksję nad przeszłością z odpowiedzialnością za współczesne państwo. 11 listopada przypomina o wysiłku ludzi i środowisk, które różniły się przekonaniami oraz drogami prowadzącymi do odzyskania niepodległości. Ich dorobek składa się na wspólne dziedzictwo. Rzetelne poznawanie tej historii może pomagać w budowaniu zaufania i gotowości do współpracy pomimo różnic. 

„Rolą państwa jest chronić pamięć, a nie zawłaszczać historię” – napisała Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego, we wstępie do raportu. Dokument opowiada się za polityką pamięci opartą na niezależnych badaniach, otwartej debacie i szacunku dla różnych doświadczeń. Wspólną podstawą pozostają fakty historyczne i rzetelna praca ze źródłami. Muzea, archiwa i miejsca pamięci mają tworzyć warunki do spotkania ludzi o odmiennych poglądach oraz do rozmowy między pokoleniami.

Nie możemy opowiadać polskiej historii wyłącznie poprzez zwycięstwa, bohaterstwo i wielkie osiągnięcia. Dojrzała wspólnota potrafi również rozmawiać o własnych błędach, niesprawiedliwości i krzywdach. Pamięć, która pomija niewygodne fakty, przestaje być źródłem wiedzy, a staje się narzędziem polityki. Jednocześnie historia Polski nie jest wyłącznie historią wojen, cierpienia i poświęcenia. Jest również historią współpracy, rozwoju, twórczości, odbudowy i społecznej solidarności. Historią ludzi, którzy mimo przeciwności potrafili budować instytucje, rozwijać kulturę i naukę, organizować życie społeczne i zmieniać otaczającą ich rzeczywistość. Chcemy, aby właśnie taka pełna, wielowymiarowa i oparta na faktach opowieść o Polsce była podstawą nowoczesnej polityki pamięci – mówiła Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego. – Strategia Polityki Pamięci Rzeczypospolitej Polskiej wyznacza kierunki działań państwa, które mają służyć zachowaniu dziedzictwa przeszłości, wzmacnianiu świadomości historycznej oraz budowaniu odpowiedzialnego społeczeństwa obywatelskiego. Chcemy polityki pamięci, która łączy, a nie dzieli. Która potrafi oddać sprawiedliwość bohaterom, ale nie boi się zadawać trudnych pytań. Która szanuje różne doświadczenia i wrażliwości, nie rezygnując z prawdy historycznej. Polityki, która pomaga młodemu pokoleniu zrozumieć, że historia nie jest jedynie opowieścią o wydarzeniach sprzed wielu lat, lecz ma bezpośredni wpływ na jego dzisiejsze życie – dodała. 

Potencjał instytucji i potrzeba współpracy

Raport przygotował zespół Muzeum Historii Polski pod kierunkiem dr. hab. Marcina Napiórkowskiego na zlecenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Dokument opiera się na przeglądzie kilkudziesięciu wcześniejszych badań, analizach prowadzonych przez MHP oraz wnioskach z warsztatów, wywiadów i konsultacji prowadzonych w latach 2025-2026 z badaczami, praktykami i przedstawicielami instytucji.

Polska dysponuje rozbudowaną siecią instytucji pamięci. Według przywołanych w raporcie danych GUS w 2025 roku działały 994 muzea i oddziały muzealne, które odnotowały łącznie 46,2 mln odwiedzin. To potencjał wymagający dalszej troski o dostępność oferty, jakość edukacji i warunki pracy osób zajmujących się dziedzictwem.

Autorzy wskazują na potrzebę lepszej koordynacji działań, dzielenia się zasobami i wiedzą oraz wsparcia starszych i lokalnych placówek. Duże instytucje powinny rozwijać partnerstwa z mniejszymi podmiotami, bibliotekami, domami kultury, archiwami społecznymi i regionalnymi izbami pamięci. Historię najbliższego otoczenia raport traktuje jako ważny punkt wyjścia do poznawania dziejów Polski i budowania poczucia przynależności.

Konkretne narzędzia współpracy

Jedną z głównych propozycji jest Obserwatorium Pamięci: zespół badawczy i otwarte repozytorium danych współtworzone przez konsorcjum istniejących instytucji. Regularne badania miałyby dostarczać wiedzy o odbiorcach, uczestnictwie w kulturze pamięci i skuteczności prowadzonych działań. Autorzy przewidują tę współpracę w ramach już funkcjonujących instytucji, bez powoływania odrębnej placówki.

Raport rekomenduje również stworzenie sieci współpracy przeciw dezinformacji historycznej. Wymiana informacji o manipulacjach, przygotowywanie wiarygodnych wyjaśnień oraz łatwiejszy kontakt dziennikarzy z ekspertami mają usprawnić reagowanie na fałszywe przekazy. Jako ważnego partnera tych działań dokument wskazuje NASK.

Kolejne propozycje obejmują współdzielone magazyny i pracownie konserwatorskie, łatwiejszy dostęp do zbiorów cyfrowych oraz wzajemne promowanie oferty instytucji. Dokument postuluje także powołanie Rady Polityki Pamięci jako forum koordynacji obchodów rocznicowych i planowania ich z trzyletnim wyprzedzeniem.

Osobny obszar rekomendacji dotyczy sztucznej inteligencji. Raport proponuje kartę dobrych praktyk i szkolenia dla pracowników instytucji pamięci. Za niedopuszczalne uznaje tworzenie materiałów podszywających się pod autentyczne źródła historyczne. Wskazuje zarazem użyteczne zastosowania AI w katalogowaniu zbiorów, porządkowaniu danych i wspieraniu dostępności, przy zachowaniu kontroli nad rezultatami.

Edukacja i ocena efektów

Ważne miejsce w raporcie zajmuje współpraca instytucji pamięci ze szkołami. Kontakt z autentycznymi obiektami, dokumentami, miejscami i świadkami historii powinien rozwijać ciekawość oraz umiejętność krytycznej oceny źródeł. To kompetencje potrzebne również w codziennym korzystaniu z informacji.

Skuteczność polityki pamięci powinna być oceniana m.in. przez poziom wiedzy historycznej, umiejętność rozpoznawania manipulacji, rzeczywiste uczestnictwo w kulturze pamięci oraz poczucie przynależności do wspólnoty. Dokument przedstawia diagnozę i rekomendacje. Jako możliwe narzędzie ich realizacji wskazuje międzyresortowy program wieloletni „Polityka pamięci RP – 2028-2038”.