Powrót

Lekooporność drobnoustrojów: Dbaj o swoje dzieci - stosuj antybiotyki rozważnie

18.11.2026

Dłoń w żółtej rękawiczce trzyma szklaną szalkę z wyraźnymi zanieczyszczeniami.

Oporność drobnoustrojów na środki przeciwdrobnoustrojowe jest jednym z największych współczesnych zagrożeń zdrowia publicznego. Zjawisko to dotyczy różnych grup patogenów – przede wszystkim bakterii (w przypadku infekcji bakteryjnych stosuje się antybiotyki), ale także wirusów, grzybów i pasożytów. Na wniosek Europejskiego Centrum Kontroli Chorób (ECDC) Komisja Europejska ustanowiła w 2008 roku Europejski Dzień Wiedzy Antybiotykach, który corocznie obchodzony jest 18 listopada. Z kolei w dniach 18-24 listopada obchodzony jest Światowy Tydzień Wiedzy o Antybiotykach ustanowiony przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) w roku 2015. 

Hasło przewodnie tegorocznego Europejskiego Dnia Wiedzy o Antybiotykach „Dbaj o swoje dzieci – stosuj antybiotyki rozważnie” podkreśla znaczenie odpowiedzialnego stosowania antybiotyków u dzieci. Niemowlęta i dzieci w wieku przedszkolnym są jedną z grup najczęściej otrzymujących antybiotyki, choć wiele typowych infekcji wieku dziecięcego ma podłoże wirusowe i nie wymaga antybiotykoterapii. Kluczowe w tym kontekście są działania edukacyjne skierowane do rodziców i opiekunów, które będą zwiększać świadomość dotyczącą właściwego stosowania antybiotyków, możliwych działań niepożądanych oraz sytuacji wymagających konsultacji z lekarzem.

Skąd bierze się oporność drobnoustrojów na leki przeciwdrobnoustrojowe?

Przyczynami narastania i rozprzestrzeniania się oporności na leki są:

  • nadużywanie i niewłaściwe stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych w leczeniu ludzi – zbyt częste przepisywanie antybiotyków w nieuzasadnionych przypadkach (np. w chorobach wirusowych, w stanach zapalnych nieinfekcyjnych),
  • samoleczenie – przyjmowanie antybiotyków „na własną rękę” np. pozostałych po poprzednich terapiach i nadużywanie leków przeciwdrobnoustrojowych dostępnych bez recepty,
  • stosowanie antybiotyków niezgodne z zaleceniami lekarza – przerywanie leczenia lub niewłaściwe odstępy czasu między dawkami,
  • stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych w rolnictwie oraz w hodowli i leczeniu zwierząt, mimo prawnych ograniczeń w krajach w Unii Europejskiej.

Drobnoustroje pod wpływem obecnych w środowisku leków podlegają przemianom genetycznym, tzw. mutacjom, których celem jest przeżycie mimo ekspozycji na czynnik toksyczny dla nich. Wytworzone mechanizmy oporności przez jeden gatunek bakterii mogą być przekazywane innym gatunkom bakterii w procesie wymiany materiału genetycznego, co najczęściej dzieje się w organizmach zwierząt, ludzi oraz środowisku skażonym odchodami. Zasiedlające organizm bakterie oporne mogą przenosić się na innych ludzi i zwierzęta

W leczeniu tych zakażeń często istnieje konieczność poszukiwania tzw. terapii ratunkowych. Nierzadko, w celu przełamania oporności drobnoustroju, niezbędne jest zastosowanie antybiotykoterapii złożonej, a są już takie sytuacje, gdy żaden z dostępnych antybiotyków nie jest skuteczny.

Konsekwencje oporności na antybiotyki mają wymiar zdrowotny, społeczny i gospodarczy:

  • infekcje stają się trudne lub niemożliwe do wyleczenia i mogą powodować poważne powikłania a nawet śmierć,
  • rośnie liczba pacjentów z trudnymi do leczenia infekcjami, co powoduje obciążenie systemu opieki zdrowotnej i zwiększa zapotrzebowanie na opiekę specjalistyczną,
  • dłuższe pobyty w szpitalu, wyższe koszty opieki zdrowotnej i mniejsza aktywność z powodu choroby, a nawet przedwczesnej śmierci, mają negatywny wpływ na jednostki, rodziny i całe społeczeństwo.

Szacuje się, że w 2021 r. oporność bakteryjna była bezpośrednią przyczyną 1,14 miliona zgonów i przyczyniła się do 4,71 miliona zgonów na świecie[1]. Prognozy wskazują, że bez zdecydowanych działań liczba zgonów bezpośrednio związanych z lekoopornością może wzrosnąć do około 1,9 mln rocznie do 2050 r., a liczba wszystkich zgonów związanych z opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe może przekroczyć 8 mln rocznie. [2]

Racjonalne stosowanie antybiotyków u dzieci

Antybiotyki działają tylko na bakterie – nie leczą infekcji wirusowych takich jak grypa, RSV czy COVID-19, ale także wielu innych infekcji wieku dziecięcego wywołanych przez wirusy. Antybiotyki powinny być stosowane wyłącznie w przypadku potwierdzonego lub wysoko prawdopodobnego zakażenia bakteryjnego, zgodnie z zaleceniami lekarza - w odpowiednich dawkach i czasie trwania terapii.

Rodzice i opiekunowie nie powinni:

  • podawać dzieciom antybiotyków pozostałych po wcześniejszym leczeniu,
  • samodzielnie rozpoczynać antybiotykoterapii bez konsultacji z lekarzem,
  • przerywać leczenia po pierwszych oznakach poprawy,
  • stosować antybiotyków przepisanych innej osobie.

Równie istotna jest odpowiedzialna decyzja lekarza o przepisaniu antybiotyku. Powinna ona wynikać z oceny stanu zdrowia dziecka, objawów klinicznych oraz dostępnych wyników badań, a nie z oczekiwań rodziców lub opiekunów. Stosowanie antybiotyków wyłącznie wtedy, gdy są niezbędne, pomaga chronić ich skuteczność zarówno dla obecnych, jak i przyszłych pokoleń dzieci.

Drugim filarem ograniczania oporności są wszystkie działania redukujące transmisję drobnoustrojów:

  • badania przesiewowe,
  • izolacja pacjentów zakażonych wielolekoopornymi bakteriami,
  • przestrzeganie reżimów sanitarnych w placówkach ochrony zdrowia,
  • racjonalne stosowanie antybiotyków również u zwierząt gospodarskich i w produkcji żywności.

Szczególnie w przypadku dzieci duże znaczenie ma właściwa higiena w żłobkach, przedszkolach i szkołach, ograniczająca szerzenie się infekcji między dziećmi.

Rola szczepień ochronnych i wspierania odporności

Szczepienia ochronne są jednym z najskuteczniejszych sposobów zapobiegania zakażeniom i ograniczania konieczności stosowania antybiotyków. Ma to szczególne znaczenie u dzieci, które często chorują na infekcje dróg oddechowych i należą do jednej z grup najczęściej otrzymujących antybiotyki.

Szczepienia:

  • zapobiegają chorobom, które mogłyby wymagać antybiotykoterapii,
  • zmniejszają ryzyko powikłań bakteryjnych po chorobach wirusowych (np. po grypie),
  • ograniczają krążenie patogenów w populacji i transmisję wrażliwych i opornych szczepów.
  • przyczyniają się do zmniejszenia liczby przepisywanych antybiotyków, a tym samym ograniczają rozwój lekooporności.

Ochrona zdrowia dzieci nie ogranicza się jednak wyłącznie do szczepień. Wspieranie odporności poprzez zdrowe odżywianie, odpowiednią ilość snu, codzienną aktywność fizyczną, przestrzeganie zasad higieny oraz unikanie narażenia na dym tytoniowy pomaga zmniejszać ryzyko infekcji. Im rzadziej dochodzi do zakażeń, tym rzadziej zachodzi potrzeba stosowania antybiotyków, a tym samym łatwiej zachować ich skuteczność w sytuacjach, gdy są naprawdę niezbędne.

Troska o zdrowie dzieci poprzez szczepienia, zdrowy styl życia i racjonalne stosowanie antybiotyków są niezwykle ważnymi elementami ochrony przed narastaniem oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.

Więcej informacji o stosowaniu antybiotyków.

One Health

Walka z opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe wpisuje się w założenia globalnej strategii One Health (Jedno zdrowie), która uznaje, że zdrowie ludzi, zwierząt domowych i dzikich, roślin oraz szerzej rozumianego środowiska (w tym ekosystemów) jest ze sobą ściśle powiązane i wzajemnie od siebie zależne. Podejście to opiera się na współpracy wielu sektorów, w tym ochrony zdrowia, weterynarii, rolnictwa, bezpieczeństwa żywności i ochrony środowiska.

Znaczenie koncepcji One Health rośnie wraz ze wzrostem liczby zagrożeń zdrowotnych pojawiających się na styku człowieka, zwierząt i środowiska. Szacuje się, że ponad 60% nowo pojawiających się chorób zakaźnych ma pochodzenie odzwierzęce. Istotnym wyzwaniem pozostaje również narastająca oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe.

W obszarze przeciwdziałania lekooporności podejście One Health obejmuje m.in. profilaktykę i kontrolę zakażeń, szczepienia ochronne, racjonalne stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych u ludzi i zwierząt, poprawę warunków sanitarnych i higienicznych oraz monitorowanie zagrożeń zdrowotnych. Tylko skoordynowane działania wielu sektorów mogą skutecznie ograniczyć narastanie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe i pomóc zachować skuteczność antybiotyków dla przyszłych pokoleń.

Główny Inspektor Sanitarny w październiku 2026 r. powołał interdyscyplinarny Zespół do spraw problematyki „Jedno Zdrowie” (One Health).

[1] https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/antimicrobial-resistance

[2] Global burden of bacterial antimicrobial resistance 1990–2021: a systematic analysis with forecasts to 2050 - The Lancet

Źródła:

  1. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/antimicrobial-resistance
  2. Global burden of bacterial antimicrobial resistance 1990–2021: a systematic analysis with forecasts to 2050 - The Lancet
  3. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/one-health
  4. https://antibiotic.ecdc.europa.eu/en/get-informed/factsheets/factsheet-general-public
  5. https://antibiotic.ecdc.europa.eu/en
  6. https://www.gov.pl/web/gis/opornosc-na-leki-przeciwdrobnoustrojowe-jest-niewidzialna-ale-jej-skutki-sa-powazne-i-powszechnie-widoczne
{"register":{"columns":[]}}