Główny Inspektorat
Sanitarny

Palenie tytoniu każdego roku prowadzi do milionów przedwczesnych zgonów i nadal stanowi jedno z największych wyzwań zdrowia publicznego na świecie. Z okazji Światowego Dnia bez Tytoniu przypominamy o zdrowotnych, społecznych i ekonomicznych skutkach palenia oraz zagrożeniach związanych z nowymi wyrobami nikotynowymi.

Tegoroczna kampania edukacyjna Państwowej Inspekcji Sanitarnej „Nowe formy - stare pułapki” zwraca uwagę na zagrożenia związane z nowymi wyrobami nikotynowymi, tj.:

• e-papierosami,
• saszetkami nikotynowymi czy
• tytoniem podgrzewanym.

Niepokój specjalistów budzi wzrost popularności tych produktów wśród dzieci i młodzieży. Według WHO przemysł nikotynowy coraz częściej wykorzystuje nowoczesny marketing, atrakcyjne smaki oraz media społecznościowe do pozyskiwania nowych użytkowników.¹

Historia i cele Światowego Dnia bez Tytoniu

Światowy Dzień bez Tytoniu został ustanowiony przez WHO w 1987 roku w odpowiedzi na rosnącą liczbę chorób i zgonów związanych z używaniem tytoniu². Od tego czasu co roku organizowane są kampanie edukacyjne i działania społeczne, których celem jest zwiększanie świadomości na temat skutków palenia oraz uzależnienia od nikotyny.

WHO co roku wskazuje motyw przewodni kampanii². W ostatnich latach szczególną uwagę poświęca ochronie dzieci i młodzieży przed uzależnieniem od nikotyny. Motyw kampanii na lata 2025–2026: „Unmasking the Appeal” („Demaskowanie atrakcyjności”) koncentruje się na ujawnianiu strategii marketingowych przemysłu tytoniowego i nikotynowego, skierowanych głównie do młodych odbiorców¹.

Główne cele inicjatywy obejmują:

• ograniczenie liczby osób palących,
• ochronę dzieci i młodzieży przed uzależnieniem,
• promowanie polityki antynikotynowej,
• wspieranie osób rzucających palenie,
• zwiększanie świadomości skutków zdrowotnych i ekonomicznych palenia.

Strategie współczesnego przemysłu tytoniowego i nikotynowego

W debacie dotyczącej zdrowia publicznego coraz więcej uwagi poświęca się nie tylko skutkom palenia, ale również działaniom przemysłu tytoniowego i nikotynowego. Firmy od lat wykorzystują strategie marketingowe mające utrzymać sprzedaż wyrobów nikotynowych oraz pozyskiwać nowych użytkowników, szczególnie dzieci i młodzież.³

Analizy organizacji zajmujących się kontrolą tytoniu wskazują, że najczęściej stosowane strategie obejmują³:

• podważanie szkodliwości produktów,
• marketing skierowany do młodych odbiorców i grup wrażliwych,
• promowanie wyrobów określanych jako „mniej szkodliwe”,
• działania wizerunkowe prowadzone w ramach społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR),
• wpływanie na debatę publiczną i proces tworzenia prawa.

Dokumenty ujawnione podczas procesów sądowych w Stanach Zjednoczonych pokazały, że koncerny tytoniowe już w połowie XX wieku miały wiedzę o uzależniającym działaniu nikotyny oraz zdrowotnych skutkach palenia.³

Eksperci zdrowia publicznego zwracają uwagę, że wiele współczesnych strategii marketingowych stosowanych przy promocji e-papierosów i innych wyrobów nikotynowych przypomina działania wykorzystywane wcześniej do promocji tradycyjnych papierosów³. W przeszłości reklamy papierosów odwoływały się do autorytetu lekarzy, sportu, wolności czy nowoczesnego stylu życia. Obecnie podobne mechanizmy wykorzystują influencerzy, media społecznościowe oraz marketing lifestyle’owy skierowany przede wszystkim do młodych odbiorców.

Globalny problem palenia tytoniu

Mimo wieloletnich działań profilaktycznych palenie tytoniu nadal pozostaje jednym z największych zagrożeń dla zdrowia publicznego. WHO szacuje, że każdego roku z powodu używania tytoniu umiera ponad 8 milionów osób, w tym około 1,3 miliona z powodu biernego palenia⁴.

Dane WHO pokazują, że liczba użytkowników tytoniu spadła z około 1,38 miliarda w 2000 roku do około 1,2 miliarda w 2024 roku. Świadczy to o skuteczności części działań edukacyjnych i regulacyjnych⁵. Mimo tego problem nadal dotyczy około jednej piątej dorosłej populacji świata⁵.

Coraz większe obawy budzi wzrost używania e-papierosów wśród dzieci i młodzieży. WHO szacuje, że według dostępnych danych co najmniej 15 milionów nastolatków w wieku 13–15 lat korzysta z e-papierosów, a młodzi ludzie są nawet dziewięciokrotnie bardziej skłonni do wapowania niż dorośli¹.

Do najczęstszych przyczyn rozpoczęcia palenia należą:

• presja społeczna i środowiskowa,
• wpływ reklamy i marketingu,
• stres oraz problemy psychiczne,
• chęć przynależności do grupy,
• dostępność produktów nikotynowych,
• błędne przekonanie o „mniejszej szkodliwości” nowych produktów.

Zasięgi, które uzależniają

Istotną rolę w rozpoczynaniu używania nikotyny odgrywa dziś internet i media społecznościowe. Organizacje zajmujące się zdrowiem publicznym wskazują, że firmy tytoniowe i nikotynowe coraz częściej współpracują z influencerami, sponsorują wydarzenia muzyczne oraz wykorzystują atrakcyjne wizualnie treści kierowane do młodych odbiorców. Analizy WHO wskazują, że kampanie promujące wyroby nikotynowe osiągają w mediach społecznościowych miliardy wyświetleń¹.

Eksperci porównują współczesny marketing internetowy do historycznych reklam papierosów wykorzystujących autorytet lekarzy. Obecnie rolę dawnych celebrytów i autorytetów coraz częściej przejmują influencerzy obecni w mediach społecznościowych.

Badania dotyczące postrzegania wyrobów nikotynowych przez młodych ludzi pokazują, że używanie nikotyny coraz częściej uznawane jest za zachowanie powszechne i społecznie akceptowane. Respondenci wskazują, że e-papierosy i saszetki nikotynowe stały się elementem codziennych relacji rówieśniczych i często nie wywołują już poczucia zagrożenia.

Specjaliści podkreślają, że współczesny marketing coraz częściej przedstawia wyroby nikotynowe nie jako używkę, lecz element stylu życia. Nowoczesny design urządzeń, atrakcyjne smaki oraz obecność produktów w mediach społecznościowych mogą osłabiać postrzeganie ryzyka zdrowotnego, szczególnie wśród młodych ludzi.

Inicjatywy i kampanie antytytoniowe

Najważniejszym międzynarodowym dokumentem dotyczącym ograniczania używania tytoniu pozostaje Ramowa Konwencja WHO o Ograniczeniu Użycia Tytoniu (FCTC), ratyfikowana przez ponad 180 państw¹².

Istotnym narzędziem wykorzystywanym przez WHO jest także strategia MPOWER, wdrożona w 2008 roku jako zestaw działań wspierających państwa w ograniczaniu epidemii tytoniowej¹³. Obejmuje ona m.in. monitorowanie używania tytoniu, ochronę przed biernym paleniem, wsparcie w rzucaniu palenia, ostrzeżenia zdrowotne oraz ograniczanie reklamy wyrobów tytoniowych i nikotynowych.

W wielu krajach wprowadzono:

• zakazy reklamy wyrobów tytoniowych,
• ostrzeżenia graficzne na opakowaniach,
• strefy wolne od dymu tytoniowego,
• ograniczenia sprzedaży osobom niepełnoletnim,
• wysokie podatki akcyzowe.

Według WHO ponad 6 miliardów ludzi objętych jest co najmniej jednym skutecznym środkiem kontroli tytoniu¹⁴.

Dużą rolę odgrywają również kampanie edukacyjne skierowane do dzieci i młodzieży. Coraz częściej koncentrują się one na demaskowaniu strategii marketingowych przemysłu nikotynowego oraz wpływu mediów społecznościowych na decyzje młodych ludzi.

Polska wobec nowych trendów nikotynowych

W Polsce odsetek osób palących stopniowo się zmniejsza, jednak używanie tytoniu nadal pozostaje istotnym wyzwaniem zdrowia publicznego. Według danych OECD regularnie w naszym kraju pali około jedna czwarta dorosłych mężczyzn oraz kilkanaście procent kobiet¹⁵.

Polska stopniowo rozszerza regulacje dotyczące wyrobów tytoniowych i nikotynowych. Kolejne nowelizacje przepisów obejmowały m.in. zakazy reklamy, ostrzeżenia zdrowotne, ograniczenia sprzedaży osobom niepełnoletnim oraz regulacje dotyczące e-papierosów i wyrobów podgrzewanych. W ostatnich latach coraz większą uwagę poświęca się również saszetkom nikotynowym oraz sprzedaży internetowej produktów nikotynowych.

Badania społeczne pokazują, że w Polsce stopniowo maleje liczba osób palących tradycyjne papierosy, jednak jednocześnie rośnie popularność nowych wyrobów nikotynowych, szczególnie wśród młodzieży i młodych dorosłych. Dane z badań ESPAD i HBSC wskazują, że e-papierosy należą obecnie do najczęściej używanych produktów nikotynowych przez nastolatków¹⁶.

Analizy dotyczące młodzieży w wieku 15–16 lat pokazują również, że e-papierosy są dziś używane częściej niż tradycyjne papierosy¹⁶.

Poważnym wyzwaniem pozostaje rosnąca popularność e-papierosów i innych wyrobów nikotynowych wśród młodzieży. Analizy zdrowia publicznego wskazują, że atrakcyjne smaki, kolorowe opakowania oraz obecność influencerów promujących wapowanie mogą sprzyjać rozwojowi uzależnienia.

Badania jakościowe prowadzone wśród młodych ludzi pokazują również łatwą dostępność wyrobów nikotynowych - zarówno w sklepach stacjonarnych, jak i w mediach społecznościowych czy sprzedaży internetowej¹⁷. Respondenci wskazywali także na sprzedaż produktów nikotynowych osobom niepełnoletnim oraz dużą ekspozycję tych wyrobów w przestrzeni publicznej.

Specjaliści zajmujący się zdrowiem publicznym zwracają uwagę na wpływ przemysłu tytoniowego na debatę publiczną i proces legislacyjny. Według „Tobacco Industry Interference Index Poland 2023” oddziaływanie przemysłu tytoniowego na regulacje dotyczące rynku nikotynowego nadal stanowi istotne wyzwanie dla polityki zdrowotnej¹⁸.

Coraz większe obawy budzi również wzrost popularności saszetek nikotynowych wśród młodzieży. Analizy pokazują, że atrakcyjne smaki oraz łatwa dostępność mogą zwiększać ryzyko uzależnienia od nikotyny wśród młodych ludzi.

Od papierosa do „gadżetu”

Walka z uzależnieniem od nikotyny wchodzi dziś w nowy etap. Coraz większą popularność zyskują alternatywne wyroby nikotynowe, tj. e-papierosy, podgrzewacze tytoniu czy saszetki nikotynowe.

Według WHO część strategii marketingowych stosowanych wobec nowych wyrobów nikotynowych przypomina działania wykorzystywane wcześniej do promocji tradycyjnych papierosów(1). Dotyczy to m.in. narracji o „mniejszej szkodliwości”, marketingu kierowanego do młodych odbiorców oraz budowania pozytywnego wizerunku marek poprzez sponsoring i działania wizerunkowe.

Analizy dotyczące zachowań młodzieży pokazują, że istotną rolę w popularyzacji nowych wyrobów nikotynowych odgrywają atrakcyjne smaki, kolorowe opakowania oraz nowoczesny design urządzeń. Część badań i analiz wskazuje, że produkty te bywają postrzegane bardziej jako gadżety technologiczne niż wyroby zawierające substancję silnie uzależniającą.

Część badań wskazuje również na tzw. gateway effect, czyli ryzyko przechodzenia od używania e-papierosów lub saszetek nikotynowych do regularnego używania tradycyjnych wyrobów tytoniowych¹⁹.

Marketing wątpliwości i mniejszej szkodliwości

W debacie publicznej wiele kontrowersji budzi również koncepcja tzw. harm reduction, czyli redukcji szkód. Zwolennicy tego podejścia wskazują, że e-papierosy lub podgrzewacze tytoniu mogą ograniczać część negatywnych skutków zdrowotnych u osób całkowicie rezygnujących z tradycyjnego palenia. WHO zaznacza jednak, że produkty te nadal zawierają substancje toksyczne i nikotynę o silnym potencjale uzależniającym, a ich długoterminowy wpływ na zdrowie nie został jeszcze w pełni poznany(1).

Eksperci zwracają uwagę, że określenia takie jak „mniej szkodliwe”, „alternatywa” czy „nowoczesna forma nikotyny” mogą wpływać na obniżenie postrzeganego ryzyka zdrowotnego. Światowa Organizacja Zdrowia podkreśla, że brak pełnych danych dotyczących długoterminowych skutków używania nowych produktów nikotynowych nie oznacza ich bezpieczeństwa¹.

Przyszłe działania będą koncentrować się na:

• regulacji nowych wyrobów nikotynowych,
• ochronie dzieci i młodzieży,
• ograniczaniu marketingu internetowego,
• zwiększaniu dostępności terapii leczenia uzależnień,
• wykorzystaniu nowych technologii w profilaktyce.

Specjaliści zajmujący się zdrowiem publicznym podkreślają również potrzebę dalszego wzmacniania polityki zdrowotnej oraz współpracy międzynarodowej.

Profilaktyka musi nadążać za zmianami

Światowy Dzień bez Tytoniu pozostaje jednym z najważniejszych wydarzeń poświęconych zdrowiu publicznemu. Mimo postępów w ograniczaniu liczby osób palących, tytoń nadal odpowiada za miliony przedwczesnych zgonów oraz wysokie koszty społeczne i ekonomiczne.

Współczesna walka z uzależnieniem od nikotyny wymaga nie tylko ograniczania tradycyjnego palenia, ale także odpowiedzi na wyzwania związane z nowymi wyrobami nikotynowymi. Kluczową rolę odgrywają edukacja, skuteczne regulacje prawne oraz wsparcie osób wychodzących z uzależnienia.

Rzucenie palenia to jedna z najważniejszych decyzji dla zdrowia. Korzyści pojawiają się już po kilku godzinach od wypalenia ostatniego papierosa, a z czasem wyraźnie zmniejsza się ryzyko chorób serca, nowotworów oraz chorób płuc²⁰.

Rzucenie palenia przynosi korzyści nie tylko osobie uzależnionej, ale również jej otoczeniu. Ograniczenie biernego palenia zmniejsza ryzyko chorób układu oddechowego i sercowo-naczyniowego u dzieci oraz innych domowników⁶.

Działania profilaktyczne coraz częściej koncentrują się nie tylko na tradycyjnych papierosach, ale również na nowych formach dostarczania nikotyny. Zmieniające się produkty i strategie marketingowe wymagają nowych metod edukacji oraz skuteczniejszej ochrony dzieci i młodzieży przed uzależnieniem¹.

Podczas obchodów Światowego Dnia bez Tytoniu chcemy podkreślić, że skuteczne działania wymagają zaangażowania i współpracy różnych instytucji, ekspertów, szkół, rodziców i całego społeczeństwa. Ograniczanie używania tytoniu i nikotyny to inwestycja w zdrowie obecnych i przyszłych pokoleń.

Gdzie szukać pomocy

Osoby chcące rzucić palenie mogą skorzystać z pomocy:

• lekarza podstawowej opieki zdrowotnej (POZ),
• poradni leczenia uzależnień,
• Telefonicznej Poradni Pomocy Palącym pod numerem 801 108 108,²¹
• materiałów edukacyjnych,
• programów wspierających rzucanie palenia.

---

Źródła

¹ WHO – World No Tobacco Day 2026: Unmasking the Appeal 

² WHO – World No Tobacco Day 

³ Truth Tobacco Industry Documents 

⁴ WHO – Tobacco Fact Sheet 

⁵ WHO – Tobacco Trends Report 2000–2024

⁶ CDC – Health Effects of Cigarette Smoking 

⁷ WHO Europe – Effects of Tobacco on Health 

⁸ International Agency for Research on Cancer (IARC) 

⁹ World Bank – Tobacco Control and Economics 

¹⁰ WHO – Tobacco and its environmental impact 

¹¹ CDC – Quitting Smoking 

¹² WHO Framework Convention on Tobacco Control (FCTC) 

¹³ WHO MPOWER 

¹⁴ WHO Global Tobacco Report 2025 

¹⁵ OECD – Health at a Glance 2025

¹⁶ ESPAD Polska / HBSC Polska 

¹⁷ GIS – Nowe formy, stare pułapki 

¹⁸ Tobacco Industry Interference Index Poland 2023 

¹⁹ National Academies – Public Health Consequences of E-Cigarettes

²⁰ CDC – Benefits of Quitting Smoking 

²¹ Telefoniczna Poradnia Pomocy Palącym