Tylko w 2025 roku do Polski wróciło 101 obiektów w ramach 25 spraw restytucyjnych, a w 2026 roku odzyskano już 16 obiektów w wyniku 9 spraw, w tym po dwa ze Stanów Zjednoczonych i Francji. Polska prowadzi poszukiwania na wielu poziomach – analizuje bazy strat wojennych, monitoruje katalogi aukcyjne i oferty internetowe, sprawdza katalogi muzealne i wystawiennicze, prowadzi kwerendy archiwalne i biblioteczne, a także korzysta ze zgłoszeń muzealników, badaczy, pasjonatów, policji i służb celnych. Utracone obiekty odzyskiwane są z muzeów i innych instytucji publicznych, z domów aukcyjnych, galerii, antykwariatów oraz od osób prywatnych w kraju i za granicą – mówi Marta Cienkowska, ministra kultury i dziedzictwa narodowego. – Restytucja nie jest więc pojęciem abstrakcyjnym ani wyłącznie procedurą urzędową. To długofalowe, konkretne działania prowadzące do odzyskiwania obiektów o udokumentowanej historii, które po latach wracają do polskich muzeów, archiwów i kolekcji publicznych – dodaje.

Poznaj odzyskane obiekty

• Książka „Les Beautes Poetiques d'Eduard Young” Eduarda Younga z Zamku w Łańcucie

W październiku 2025 r. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego otrzymało informacje o zabytkowej książce „Les Beautes Poetiques d’Eduard Young” autorstwa Eduarda Younga, wydanej w Paryżu w 1804 r. Obiekt pochodzi z dawnej Biblioteki Zamku w Łańcucie. Jego pochodzenie potwierdziły m.in. fotografie otrzymane od posiadacza ze Stanów Zjednoczonych, na których widać zachowane numery inwentarzowe oraz pieczęć herbu Pilawa-Łańcut. W sprawę zaangażowane było także Muzeum-Zamek w Łańcucie.

• Obraz „Atak kozaków na kirasjerów napoleońskich” z Muzeum Sztuki w Łodzi

Obraz został skradziony ze zbiorów Muzeum Sztuki w Łodzi w 1991 r. Zarejestrowano go w Krajowym wykazie zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem pod numerem 177. W 2020 r. pojawił się w ofercie jednego z warszawskich domów aukcyjnych. W wyniku zawiadomienia złożonego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego postępowanie wszczęła Prokuratura Rejonowa Warszawa Śródmieście-Północ. Następnie resort podjął rozmowy negocjacyjne w celu odzyskania obiektu i przywrócenia go do macierzystych zbiorów.

• Tora z synagogi w Biłgoraju

W marcu 2025 r. pracownicy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego znaleźli ofertę sprzedaży zabytkowej Tory na portalu Facebook. Weryfikacja pochodzenia obiektu pozwoliła potwierdzić, że Tora została zabrana z synagogi w Biłgoraju przez osobę prywatną tuż przed spaleniem budynku przez wojska niemieckie we wrześniu 1939 r. W związku z brakiem współpracy ze strony sprzedającego Torę, resort poinformował o sprawie Biuro Kryminalne Komendy Głównej Policji, w strukturach którego znajduje się krajowy koordynator zwalczania przestępczości przeciwko zabytkom. Torę zabezpieczyli funkcjonariusze Komendy Powiatowej Policji w Kraśniku, działający na zlecenie miejscowej Prokuratury, która w ostatnim czasie wydała decyzję o zwrocie Tory na rzecz Skarbu Państwa. 

Tora zachowała się w stanie wymagającym prac konserwatorskich. Jej zniszczenia wskazują, że została w części spalona, co dodatkowo potwierdza jej pochodzenie. Prawdopodobne jest też, że została zabrana już ze spalonej synagogi przez świadków wydarzenia. 

• Starodruk „Homiliae in Euangelia dominicalia…” z klasztoru Bernardynów w Krakowie

W listopadzie 2025 r. pracownicy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego otrzymali wiadomość o starodruku, który został wystawiony na aukcji w jednym z paryskich domów aukcyjnych. Uwagę dwóch zawiadamiających osób – Adama Gajka oraz Mariusza Pilusa z Fundacji Communi Hereditate – zwrócił znak własnościowy widoczny na jednej z aukcyjnych fotografii: owalna pieczęć odbita niebieskim tuszem. Napis na niej wskazywał na polskie pochodzenie książki: „Biblioteka O.O. Bernardynów w Krakowie”. Resort kultury skontaktował się z przedstawicielem domu aukcyjnego i przedstawił zebrane dowody poświadczające własność Zakonu O.O. Bernardynów. Posiadacz książki, po zapoznaniu się z wynikami badań proweniencyjnych, podjął decyzję o zwrocie obiektu. Starodruk powrócił do kraju 13 lutego 2026 r.

Egzemplarz wyszedł spod antwerpskiej prasy 97 lat po założeniu krakowskiego konwentu Bernardynów, w 1550 roku. To książka w formacie octavo, wydrukowana na trzykrotnie złożonych arkuszach papieru. Oprawiono ją w brązową skórę. Na pierwszej stronie oprawy przedstawiono Samsona walczącego z lwem. Wiele wskazuje na to, że książka została utracona w II poł. lat 70., gdy zbiory tymczasowo przeniesiono na korytarz w związku z remontem pomieszczeń bibliotecznych.

• Starodruki ze zbiorów Stadtbibliothek zu Elbing: „Pharmacopoeia Medica-mentorum Omnium…” Anutisa Foesiusa (wydany w 1562 r. w Bazylei) oraz „Praxis medica” Remberta Dodoensa (wydany w 1616 r. w Amsterdamie)

9 lutego 2026 r. dyrektor Biblioteki Elbląskiej Jacek Nowiński poinformował Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego o planowanej aukcji warszawskiego Antykwariatu Kwadryga. Miał na niej zostać wystawiony starodruk Anutiusa Foesiusa pt. „Pharmacopoeia Medicamentorum Omnium”. Na podstawie dokumentów przesłanych przez pracowników Biblioteki stwierdzono, że obiekt ten jest stratą przedwojennej Stadtbibliothek zu Elbing, której sukcesorem jest Biblioteka Elbląska. Aukcje natychmiast wstrzymano. Posiadacze obiektu poinformowali wówczas o drugim posiadanym obiekcie z podobnymi oznaczeniami własnościowymi – „Praxis medica” autorstwa Remberta Dodoensa. Kwerenda wykazała, że starodruk ten również jest stratą Biblioteki Elbląskiej.

18 marca 2026 r. w siedzibie resortu odbyło się spotkanie, podczas którego posiadacze opisali okoliczności nabycia obiektów oraz wyrazili wolę natychmiastowego przekazania obiektów do macierzystej kolekcji.

• Kwatery witrażowe z Zamku Wysokiego w Malborku i elementy snycerskie z Muzeum Narodowego w Gdańsku

W sierpniu 2025 r. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego otrzymało informację o zabytkowych obiektach posiadanych przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku. Należą do nich:

• dwie kwatery witrażowe z Zamku Wysokiego w Malborku (datowane na XIII w.), które stanowią fragment zespołu witrażowego umieszczonego w Bazie strat wojennych pod numerem 9585;
• obiekty pochodzące ze zbiorów przedwojennego Stadtmuseum Danzig: drewniany słup z boazerii ściennej z XVI w., zwieńczenie drewniane w formie gzymsu z I poł.+ XVII w. oraz cztery zwieńczenia ornamentalne z maszkaronem i gryfami z I poł. XVII w.

• Obraz „Matka Boska z Dzieciątkiem” z kościoła filialnego pw. św. Marcina w Gołaszynie

W styczniu 2022 roku pracownicy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zidentyfikowali obraz „Matka Boska z Dzieciątkiem” (XVIII w.) jako zbliżony do obiektu wpisanego do Krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem pod numerem 11772. Został on prawdopodobnie skradziony z kościoła filialnego pw. św. Marcina w Gołaszynie (parafia w Nowym Miasteczku, obecnie woj. lubuskie) między 1968, a 1976 rokiem. Obraz był oferowany do sprzedaży przez Dom Aukcyjny DESA Dzieła Sztuki i Antyki sp. z o.o. w Krakowie. W ostatniej zachowanej dokumentacji, tj. karcie ewidencyjnej zabytku z 1968 r., figuruje on jako własność Skarbu Państwa. W toku negocjacji, prowadzonych przez resort kultury z pełnomocnikami posiadacza, w sierpniu 2023 r. podpisano porozumienie w sprawie zwrotu dzieła do Skarbu Państwa.

Działania restytucyjne Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego prowadzi obecnie 224 sprawy restytucyjne w 22 krajach, obejmujące prawie 400 obiektów. 154 z tych spraw dotyczą obiektów utraconych w czasie II wojny światowej.

Od 2008 roku zakończono 146 spraw, w wyniku których do Polski wróciło 899 obiektów z 14 krajów. W 2025 roku do Polski wróciło 101 obiektów w ramach 25 spraw restytucyjnych, a w 2026 roku odzyskano już 16 obiektów w wyniku 9 spraw - w tym po dwa z USA i Francji.

Dowiedz się więcej

» Nowy etap polsko-niemieckich relacji w obszarze restytucji dóbr kultury

» Współpraca z Uniwersytetem Yale w New Haven

» Współpraca z Galerią Les Enluminures w Paryżu