Wojewódzka Stacja Sanitarno-
Epidemiologiczna w Bydgoszczy

Nie czekaj, aż prostata zacznie dawać o sobie znać
15 września obchodzimy Europejski Dzień Prostaty – to dobry moment, aby przypomnieć mężczyznom, że troska o zdrowie nie powinna zaczynać się dopiero wtedy, gdy pojawią się niepokojące objawy. Prostata, czyli gruczoł krokowy, z wiekiem może stać się źródłem różnych problemów – od łagodnego powiększenia po nowotwór. Wczesne wykrycie raka prostaty daje jednak znacznie większe możliwości skutecznego leczenia.

Prostata – mały gruczoł, ważna sprawa
Gruczoł krokowy znajduje się pod pęcherzem moczowym i otacza początkowy odcinek cewki moczowej. Jego zadaniem jest m.in. produkowanie części płynu wchodzącego w skład nasienia.
Wraz z wiekiem prostata często się powiększa. Łagodny przerost gruczołu krokowego (BPH) nie jest rakiem i sam w sobie nie zwiększa ryzyka raka prostaty, ale może powodować uciążliwe problemy z oddawaniem moczu.

Rak prostaty – choroba, która długo może nie dawać objawów
Rak gruczołu krokowego należy do najczęściej występujących nowotworów u mężczyzn. Według danych IARC w 2024 r. na świecie rozpoznano ponad 1,5 mln przypadków raka prostaty, a choroba była przyczyną około 420 tys. zgonów.
Problem polega na tym, że we wczesnym stadium nowotwór często nie powoduje charakterystycznych dolegliwości. Mężczyzna może więc czuć się zupełnie zdrowo, mimo że w organizmie rozwija się choroba. Dlatego tak ważna jest rozmowa z lekarzem o badaniach profilaktycznych i indywidualnym ryzyku.

Jakie objawy powinny zaniepokoić?
Nie każdy problem z oddawaniem moczu oznacza raka – podobne dolegliwości może powodować między innymi łagodny przerost prostaty. Warto jednak skonsultować
z lekarzem:
- osłabienie lub przerywanie strumienia moczu,
- częste oddawanie moczu, szczególnie w nocy,
- trudności z rozpoczęciem oddawania moczu,
- uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza,
- parcie na mocz,
- krew w moczu lub nasieniu,
- ból w okolicy miednicy, pleców lub kości,
- zaburzenia erekcji.
W zaawansowanej chorobie mogą pojawić się m.in. bóle kości czy utrata masy ciała.

PSA – proste badanie krwi, ale nie „wyrok”
Jednym z najważniejszych badań wykorzystywanych w ocenie prostaty jest oznaczenie PSA, czyli swoistego antygenu sterczowego, we krwi.
Podwyższony poziom PSA nie oznacza automatycznie raka. Stężenie tego białka może zwiększać się również w innych sytuacjach, m.in. przy łagodnym powiększeniu prostaty czy stanie zapalnym. Dlatego pojedynczego wyniku PSA nie należy interpretować samodzielnie.
Lekarz może zdecydować również o badaniu per rectum, a jeśli istnieją wskazania – o dalszej diagnostyce, np. rezonansie magnetycznym prostaty czy biopsji. Europejskie wytyczne wskazują obecnie na coraz większą rolę oceny indywidualnego ryzyka i rezonansu MRI przed wykonaniem biopsji w odpowiednich sytuacjach.

Kiedy warto zacząć się badać?
Nie ma jednej odpowiedzi odpowiedniej dla każdego mężczyzny. Znaczenie mają m.in. wiek, rodzinne występowanie raka prostaty oraz czynniki genetyczne.
Według aktualnych wytycznych Europejskiego Towarzystwa Urologicznego należy rozważyć wczesne oznaczanie PSA u dobrze poinformowanych mężczyzn ze zwiększonym ryzykiem. Dotyczy to m.in. mężczyzn od 50. roku życia, mężczyzn od 45. roku życia z rodzinnym występowaniem raka prostaty przed 60. rokiem życia oraz nosicieli mutacji BRCA2 – już od 40. roku życia.
Polski Narodowy Portal Onkologiczny również podkreśla znaczenie dostosowania harmonogramu badań do indywidualnego ryzyka. U mężczyzn bez zwiększonego ryzyka pierwsze oznaczenie PSA może być rozważane po 50. roku życia, natomiast przy obciążeniu rodzinnym lub określonych mutacjach genetycznych badania powinny rozpocząć się wcześniej.

Zdrowy styl życia też ma znaczenie
Nie istnieje sposób, który gwarantuje uniknięcie raka prostaty. Można jednak dbać o ogólny stan zdrowia. Warto:
• być aktywnym fizycznie – regularny ruch pomaga utrzymać prawidłową masę ciała;
• dbać o dietę – podstawą powinny być warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste i wartościowe źródła białka;
• utrzymywać prawidłową masę ciała;
• nie palić;
• ograniczać alkohol.

Nie tylko wtedy, gdy coś boli
W przypadku raka prostaty szczególnie ważne jest to, że brak objawów nie zawsze oznacza brak choroby. Jednocześnie wykonywanie badań przesiewowych nie powinno polegać na bezrefleksyjnym wykonywaniu PSA u każdego mężczyzny w tym samym wieku i w tych samych odstępach.
Badania mogą prowadzić zarówno do wykrycia nowotworu na wcześniejszym etapie, jak i do wyników fałszywie dodatnich oraz rozpoznania nowotworów, które nigdy nie spowodowałyby problemów zdrowotnych. Dlatego decyzję o rozpoczęciu i częstotliwości badań warto podejmować wspólnie z lekarzem, uwzględniając indywidualne ryzyko i korzyści.

Europejski Dzień Prostaty – dobry dzień na jedną ważną decyzję
Wizyta u lekarza może być dla wielu mężczyzn krępująca. Wstyd, obawa przed badaniem albo przekonanie, że „nic mi nie jest”, często sprawiają, że odkładają konsultację na później.
Tymczasem profilaktyka nie oznacza strachu przed chorobą. Oznacza świadome dbanie o siebie.
15 września warto więc potraktować jako przypomnienie: jeśli dawno nie kontrolowałeś prostaty, masz ponad 50 lat, w rodzinie występował rak prostaty albo masz inne czynniki ryzyka – porozmawiaj z lekarzem o tym, jakie badania będą odpowiednie właśnie dla Ciebie.
Kilka minut rozmowy i proste badanie mogą być ważnym krokiem w stronę długiego życia w zdrowiu.

Źródła
https://www.iarc.who.int/cancer-type/prostate-cancer/
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer
https://pacjent.gov.pl/zapobiegaj/jak-badac-prostate