Generalna Dyrekcja
Ochrony Środowiska

Dziś, w trzecim odcinku cyklu „Mokradła to nasz przyrodniczy skarb” przedstawimy usługi zaopatrzeniowe w kontekście zasobów naturalnych istotnych z punktu działalności gospodarczej człowieka. 

Przypominamy, że do usług zaopatrzeniowych mokradeł należy między innymi zabezpieczenie odpowiedniej jakości i ilości wody (np. do celów przemysłowych, rolniczych czy spożywczych), produkcja surowców naturalnych, takich jak rośliny lecznicze czy materiały budowlane, a także produkcja żywności, w tym ryb. Mokradła pełnią więc funkcję naturalnych magazynów i dostawców zasobów, które są kluczowe dla zaspokojenia potrzeb ludzi i wspierają gospodarkę, w tym:

•    rolnictwo, 
•    leśnictwo, 
•    sektor energetyczny, 
•    sektor budowlany. 

Należy jednak pamiętać, że zagrożenie stabilności ekosystemów mokradeł to skutek niezrównoważonej eksploatacji usług zaopatrzeniowych. Ważne jest zatem, aby korzystanie z zasobów przyrodniczych odpowiednio modyfikować, a jeśli to konieczne, ograniczyć.

Materiał ten jest oparty na diagnozie zawartej w Strategii ochrony obszarów wodno-błotnych.

Surowce przemysłowe i materiałowe
Drewno, włókna i inne materiały z roślin

Zaliczamy tu drewno pozyskiwane z lasów gospodarczych na mokradłach odwodnionych, jak i nieodwodnionych, uprawy roślin włóknistych na osuszonych mokradłach, a także uprawy roślin bagiennych na mokradłach torfowych (paludikultura) i nietorfowych.

Drewno
Gatunki drzew rosnące w lasach bagiennych, podmokłych i okresowo zalewanych to m.in. olsza czarna, brzoza omszona, sosna, świerk, jesion, wiązy, wierzby, dąb szypułkowy. Najważniejszym bagiennym gatunkiem drzewa tworzącym wartościowe drewno konstrukcyjne, meblowe i budowlane (odporne na działanie wody) jest olsza czarna. 

Konwencjonalne rośliny uprawne

Tradycyjne rośliny włókniste, konopie i len, zasadniczo nie są uprawiane w warunkach podmokłych ani na osuszonych glebach torfowych, bywają natomiast uprawiane na odwodnionych i pozbawionych zalewów mokradłach nietorfowych. 

Skutki przyrodnicze i konflikty z innymi usługami ekosystemowymi są tu podobne do tych w przypadku upraw roślin przeznaczonych do produkcji żywności. 

Zielne rośliny mokradłowe

Wykorzystanie materiałowe roślin bagiennych (w koncepcji paludikultury) pozwala na korzystanie z usług zaopatrzeniowych przy minimalnych kosztach dla różnorodności biologicznej i usług regulacyjnych.

Wiele roślin mokradłowych, jak np. gatunki pałki, turzyc, czy trzcina pospolita, mają wyjątkowo trwałe tkanki o wysokiej zawartości ligniny, wysokim stosunku węgla do azotu i dodatkowej inkrustacji krzemionką, co nadaje im wysoką wytrzymałość. Trzcina jest powszechnie stosowana do pokryć dachowych i płyt ociepleniowych. Warta uwagi jest pałka szerokolistna, która porasta eutroficzne mokradła lądowe. Wykazuje właściwości izolacyjne i stosowana jest do ociepleń budynków. 

Pokrzywa zwyczajna ma zastosowanie w produkcji biopolimerów, tkanin, sznurków, papieru. Ma cenne zastosowania w ziołolecznictwie i potencjalnie szerokie możliwości wykorzystania w przemyśle spożywczym.

Podłoża ogrodnicze i nawozy

Torf jest wykorzystywany w Polsce przede wszystkim w produkcji żywności, kwiatów i szkółkarstwie. Z przyrodniczego punktu widzenia wydobycie torfu jest całkowitym zniszczeniem ekosystemu. Natomiast rośliny mokradłowe (np. turzyce) są dobrym surowcem do produkcji kompostu, który może być podstawą do produkcji alternatywnych do torfu podłoży ogrodniczych. 

Surowce mineralne

Rzeki i ich doliny są częstym miejscem pozyskania piasku, żwiru i kamieni do celów budowlanych i przemysłowych. Tu uwaga – wydobycie osadów rzecznych ma różnorodne negatywne skutki dla ekosystemów – od zmian poziomu wód spowodowanych obniżeniem rzędnej dna, przez zniszczenie siedlisk bentosu, po zniszczenie tarlisk ryb, zagrażające populacjom kluczowych gatunków.

Zasoby genetyczne

Zwierzęta, rośliny i mikroorganizmy żyjące w naturalnych ekosystemach są potencjalnym źródłem nowych odmian gatunków stosowanych w rolnictwie lub biotechnologii. Są również naturalnym rezerwuarem osobników gatunków wykorzystywanych w projektach restytucji przyrodniczej. 

Zrównoważone pozyskanie osobników gatunków lub ich diaspor (nasion, zarodników) w tych celach nie wywołuje istotnych zaburzeń w funkcjonowaniu ekosystemu.

Woda

Mokradła są miejscem poboru wody, ale też mogą odczuwać skutki poboru wody z poziomów wodonośnych, które je zasilają. Pobór wód powierzchniowych (rzecznych, jeziornych) może uszczuplić zasoby wody dostępne dla podtrzymania procesów ekosystemowych. Duże znaczenie ma czystość wody, która jest zależna od stanu ekologicznego ekosystemów i świadczonych przez nie usług regulacyjnych, związanych  z eliminacją zanieczyszczeń przez mokradła.

Energia
Biomasa energetyczna (biopaliwa)

Wykorzystywane na drewno opałowe gatunki drzew występujące na naturalnych i odwodnionych mokradłach to m.in. olsza czarna, brzozy, sosna, świerk, jesion, wiązy, osika czy wierzby. Wpływ pozyskania drewna z lasów bagiennych i podmokłych na różnorodność biologiczną i inne usługi zależy od wielkości pozyskania. 

Opcją pozwalającą połączyć ochronę węgla organicznego zgromadzonego w torfie z produkcją biomasy energetycznej jest paludikultura, czyli użytkowanie mokrych, w tym ponownie nawodnionych torfowisk. Roślinami paludikulturowymi, które można wykorzystać energetycznie, są olsza, wierzby, ale też np. trzcina pospolita, pałka szerokolistna i wąskolistna, mozga trzcinowata, różne gatunki turzyc. 

Hydroenergetyka 

Wykorzystanie energii płynącej wody do wytwarzania prądu wymaga z reguły znaczących przekształceń rzeki – spiętrzenia, przegrodzenia zaporą. Choć sprawność elektrowni wodnych jest wysoka w porównaniu np. z elektrowniami węglowymi, to możliwa do wytworzenia ilość energii zależy od energii potencjalnej płynącej wody, a więc od różnicy wysokości na piętrzeniu oraz od ilości zgromadzonej wody. 

Dlatego ich efektywność rośnie z przepływem rzeki, a ponadto jest większa w krajobrazie wyżynnym lub górskim, gdzie rzeki mają większy potencjał energetyczny i istnieją geomorfologiczne uwarunkowania do budowy wysokich zapór niż na terenach nizinnych. 

Farmy wiatrowe i fotowoltaiczne na mokradłach

Lokalizacja dla budowy farm wiatrowych i fotowoltaicznych musi spełniać kilka warunków: brak zabudowy (w przypadku turbin wiatrowych wymagana jest określona odległość od budynków mieszkalnych), otwartość krajobrazu, zapewniająca dobre nasłonecznienie i wiatr. Nieleśne mokradła lądowe spełniają często wymienione warunki.

W punktu widzenia planów odtwarzania obszarów wodno-błotnych, lokalizacja farm fotowoltaicznych na przekształconych torfowiskach może być przeszkodą w działania renaturyzacyjnych, w tym np. w podnoszeniu poziomu wody gruntowej. 

Przestrzeń – różne wykorzystania

Jednym z powodów przekształcania mokradeł jest chęć wykorzystania zajmowanej przez nie przestrzeni. Wiele obszarów mokradeł zachowało się w stanie wolnym od zabudowy lub innej infrastruktury z uwagi na panujące tam warunki. Nie wyklucza to jednak wykorzystania przestrzeni wilgotnych wrzosowisk jako poligonów wojskowych, które zaburza czasowo funkcjonowanie ekosystemu, ale zasadniczo nie wpływa na jego trwanie.

Transport wodny

Powszechnie znaną i eksploatowaną od tysiącleci usługą ekosystemową wód powierzchniowych jest wykorzystanie ich do transportu ludzi i dóbr. Zasadniczo przekształcenie rzeki na cele żeglugowe znacząco upośledza jej usługi regulacyjne (oczyszczanie wód, naturalna ochrona przeciwpowodziowa), podtrzymujące (niszczenie dostępu do tarlisk i uproszczenie siedliskowe), zaopatrzeniowe (zmniejszenie populacji ryb, pogorszenie jakości wody) i kulturowe (możliwość obcowania z przyrodą rzek naturalnych). W obecnych warunkach hydrologicznych, geomorfologicznych i klimatycznych rzeki Polski nie nadają się do świadczenia usług żeglugowych. 

Pamiętajmy

Korzystanie z mokradeł w sposób zrównoważony pozwala na czerpanie korzyści z ich zasobów bez ich nadmiernego eksploatowania, co zapewnia długoterminowe korzyści. Zrównoważone korzystanie z mokradeł jest kluczowe dla ochrony środowiska, zdrowia publicznego oraz zapewnienia stabilnego rozwoju gospodarczego. Konieczne jest więc wdrażanie odpowiednich polityk i praktyk, które umożliwią ich zachowanie i prawidłowe funkcjonowanie.

Czy wiecie, że :
•    Mniej niż 1% słodkiej wody na Ziemi nadaje się do użytku, a większość z niej znajduje się na terenach podmokłych, w tym około jedna trzecia w rzekach i jeziorach.
•    Na całym świecie 2 miliardy ludzi – 26% populacji – nie ma wody bezpiecznej do picia, a od dwóch do trzech miliardów doświadcza niedoborów wody przez co najmniej jeden miesiąc w roku.
•    Przewiduje się, że do 2050 roku populacje miejskie na świecie zmagające się z niedoborem wody wzrosną do 1,7–2,4 miliarda ludzi.
•    Tradycyjne systemy wiedzy od dawna kierują procesami, w jaki sposób chronić społeczności i zarządzać wodą na terenach podmokłych.
•    Bogata w osady gleba i obfita roślinność mokradeł działają jak filtry wody, pochłaniając szkodliwe toksyny, środki ochrony roślin i odpady przemysłowe.

 

---

 [1] Materiały WorldWetlandsDay.org - 2026 r.