Generalna Dyrekcja
Ochrony Środowiska

Dziś, w drugim odcinku naszego nowego cyklu, opowiemy Wam o jednej z najważniejszych funkcji mokradeł, czyli usługach zaopatrzeniowych. Na początek skupimy się na żywności.

Usługi zaopatrzeniowe mokradeł to korzyści, jakie te ekosystemy dostarczają ludziom poprzez zapewnianie zasobów naturalnych niezbędnych do życia i działalności gospodarczej.

Do usług zaopatrzeniowych mokradeł należą między innymi zabezpieczenie odpowiedniej jakości i ilości wody (np. do celów przemysłowych, rolniczych czy spożywczych), surowców naturalnych, takich jak rośliny lecznicze czy materiały budowlane, a także produkcja żywności, w tym ryb.

Mokradła pełnią więc funkcję naturalnych magazynów i dostawców zasobów, które są kluczowe dla zaspokojenia potrzeb ludzi i wspierają gospodarkę, w tym:

• rolnictwo,
• leśnictwo,
• sektor energetyczny,
• sektor budowlany.

A teraz szerzej przedstawimy zakres usług zaopatrzeniowych - w obszarze żywności - i ich wpływ na trwałość ekosystemów. Materiał ten jest oparty na diagnozie zawartej w Strategii ochrony obszarów wodno-błotnych.

Warto tu podkreślić, że choć wykorzystanie mokradeł niesie ze sobą wiele korzyści, to niestety generuje także duże koszty środowiskowe. Większość zagrożeń przyrody mokradeł i ich zanik wynika z niezrównoważonej eksploatacji niektórych usług zaopatrzeniowych, które prezentujemy poniżej. Ważne jest zatem, aby to wykorzystanie odpowiednio zmodyfikować lub, jeśli to konieczne, ograniczyć.

 

Żywność

Żywność produkowana z roślin uprawnych

Obszary mokradeł lądowych wykorzystywane do uprawy roślin jadalnych to torfowiska, jak i mokradła nietorfowe (namuliska, podmokliska), w szczególności tereny zalewowe rzek. Większość roślin jadalnych uprawianych na przekształconych mokradłach to rośliny niemokradłowe, a nawet często typowe dla ekosystemów suchych (np. zboża, kukurydza, warzywa, drzewa owocowe).

Szczególnym przypadkiem są wyselekcjonowane odmiany torfowiskowych roślin obcego pochodzenia uprawiane na polskich torfowiskach – borówka amerykańska i żurawina wielkoowocowa.

Zdecydowana większość upraw na obszarach wodno-błotnych wiąże się ze znaczącym przekształceniem mokradeł. Ogromną rolę odgrywa zatem promowanie rolnictwa zrównoważonego oraz podnoszenie znaczenia ekosystemów mokradłowych w krajobrazie rolniczym i ich pozytywnego wpływu na poprawę produkcji.

 

Żywność produkowana w oparciu o hodowlę zwierząt

Użytki zielone i uprawa pasz

Użytki zielone z przeznaczeniem na chów krów mlecznych, a w drugiej kolejności – bydła mięsnego, owiec i koni, to najważniejszy, co do areału, sposób wykorzystania mokradeł w Polsce, z reguły wiążący się z ich znaczącym, historycznym przekształceniem.

Aby doprowadzić do zmniejszenia oddziaływania produkcji rolnej, promuje się ekstensywne łąki i pastwiska, które cechuje wysoka różnorodność biologiczna. Tym sposobem chroni się liczne gatunki ginące.

Akwakultura

Obejmuje ona chów i hodowlę ryb w naturalnych lub sztucznie wytworzonych zbiornikach wodnych, ciekach i przybrzeżnych wodach morskich, a także hodowle raków i małży. W Polsce jednak większość hodowli ryb odbywa się w kompleksach stawów.

 

Żywność i lekarstwa z roślin dzikich

Naturalne mokradła w klimacie umiarkowanym nie obfitują w dzikie rośliny jadalne. Niemniej jest kilka zbieranych na bagnach gatunków o stosunkowo dużym znaczeniu spożywczym i medycznym.

Żurawina błotna, która rośnie na torfowiskach wysokich, przejściowych i mechowiskowych torfowiskach niskich, jest powszechnie zbierana z przeznaczeniem na własny użytek kulinarny, a także na skup w celach spożywczych i medycznych. W celach farmaceutycznych zbiera się korę rosnącą w lasach wilgotnych kruszyny, czy występujące na torfowiskach niskich: bobrek lekarski, mięta wodna i kozłek lekarski.

Zbiór żurawiny, borówek, czy ziół rosnących na naturalnych mokradłach nie stanowi z reguły zagrożenia dla trwałości tych ekosystemów, ale zagraża im przemysłowa produkcja borówki amerykańskiej.

 

Dziko żyjące zwierzęta wykorzystywane jako pożywienie

Łowiectwo

Mokradła to także tereny polowań na ssaki kopytne (jelenie, sarny, dziki) i ptactwo wodne. Oprócz skali pozyskania łowieckiego elementów ekosystemu, zagrożeniem płynącym z polowań jest zanieczyszczenie wody ołowiem z amunicji.

Rybactwo i wędkarstwo

Drugą grupą zwierząt dzikich pozyskiwanych jako pożywienie są ryby – poławiane w ramach gospodarki rybackiej, jak i przez wędkarzy w ramach amatorskiego połowu ryb. Pozyskanie rybackie w przybrzeżnych wodach Morza Bałtyckiego oraz w jeziorach i rzekach jest istotną branżą gospodarki.

Rybactwo i wędkarstwo wywołują pewien stopień presji na ekosystemy wodne i ich pozostałe usługi ekosystemowe, choć w większości przypadków nie jest to wpływ znaczący.

 

Pamiętajmy

Usługi zaopatrzeniowe, które świadczą mokradła obejmują dostarczanie wody, surowców naturalnych oraz materiałów wykorzystywanych przez ludzi do różnych celów, co dodatkowo podkreśla ich znaczenie dla zrównoważonego rozwoju i ochrony środowiska.

Jednak nadmierne korzystanie z tych usług wpływa na jakość terenów podmokłych i ich trwałość a także przyczynia się do dużych kosztów środowiskowych. Warto więc korzystać z usług, które świadczą mokradła, w sposób zrównoważony i odpowiedzialny.

 

Czy wiecie, że:

• Około jedna na osiem osób utrzymuje się z terenów podmokłych – ponad miliard ludzi na całym świecie^[1].
• Tereny podmokłe zapewniają 266 milionów miejsc pracy w turystyce stacjonarnej i podróżniczej. W znacznej części może ona być oparta o ekoturystykę i utrzymywać się z wydatków podróżnych i usług powiązanych zapewniając dochody społecznościom lokalnym^[2].
• Biopaliwa są często uznawane za bezemisyjne źródła energii. Dwutlenek węgla wytworzony w czasie uzyskania energii pochodzi z niedawnej asymilacji fotosyntetycznej, proces ten nie zwiększa ilości węgla w obiegu^[3].
  Bilans więc jest zachowany w przypadku wykorzystania biomasy nadziemnej roślin zielnych, wytworzonej w ciągu jednego sezonu wegetacyjnego. Jednak w przypadku roślin wieloletnich musi być uzupełniony wzrostem kolejnych pokoleń roślin energetycznych.