Transgraniczna OOŚ
Międzynarodowym instrumentem prawnym poświęconym ocenom oddziaływania na środowisko w kontekście transgranicznym dla planowanych przedsięwzięć mogących znacząco negatywnie oddziaływać na terytorium innego państwa jest Konwencja z Espoo (Konwencja o ocenach oddziaływania na środowisko w kontekście transgranicznym, sporządzona w Espoo dnia 25 lutego 1991 r.).
Konwencja z Espoo jest dokumentem prawa międzynarodowego, który wyznacza ramy proceduralne dla wykonywania ocen oddziaływania na środowisko w kontekście transgranicznym dla przedsięwzięć mogących negatywnie oddziaływać na środowisko.
Konwencja ma zastosowanie w sytuacji, gdy jedno państwo (Strona pochodzenia) planuje realizację przedsięwzięcia, którego oddziaływanie może wywołać potencjalnie odczuwalne skutki na terytorium innego państwa (Strona narażona).
Konwencja z Espoo stanowi jeden z podstawowych międzynarodowych instrumentów prawnych zapewniających uwzględnianie aspektów środowiskowych w procesie podejmowania decyzji dotyczących realizacji przedsięwzięć mogących powodować znaczące oddziaływanie na środowisko poza granicami państw. Jej zasadniczym celem jest zapobieganie, ograniczanie oraz minimalizowanie negatywnych skutków środowiskowych, które mogą mieć charakter transgraniczny, poprzez wczesne informowanie, konsultacje oraz współpracę między państwami.
W Rzeczypospolitej Polskiej organem właściwym do realizacji zadań określonych w Konwencji z Espoo jest Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska.
Protokół Strategiczny do Konwencji z Espoo
Do Konwencji z Espoo został przyjęty Protokół Strategiczny (Protokół w sprawie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko do Konwencji o ocenach oddziaływania na środowisko w kontekście transgranicznym, sporządzony w Kijowie dnia 21 maja 2003 r.).
Protokół Strategiczny znacząco rozszerza zakres regulacji na poziom planistyczny i strategiczny. Obejmuje on strategiczną ocenę oddziaływania na środowisko dokumentów takich jak polityki, strategie, plany i programy. Ma on na celu zapewnienie uwzględniania aspektów środowiskowych na etapie planowania, przed podjęciem decyzji o realizacji konkretnych przedsięwzięć.
Protokół zwraca szczególną uwagę na analizę wariantów alternatywnych, udział społeczeństwa w procesie decyzyjnym oraz ocenę potencjalnych skutków transgranicznych realizacji dokumentów strategicznych.
Postanowienia Protokołu Strategicznego stosuje się w odniesieniu do projektów dokumentów strategicznych, takich jak plany, programy oraz polityki, w tym również w sytuacjach, gdy skutki realizacji tych dokumentów mogą ujawnić się na terytorium innego państwa.
Kontekst międzynarodowy i udział Polski
Konwencja z Espoo oraz Protokół Strategiczny zostały opracowane w ramach Europejskiej Komisji Gospodarczej Organizacji Narodów Zjednoczonych (EKG ONZ). Polska jest Stroną obu tych instrumentów prawnych.
Na początku 2016 r. opublikowany został film promujący Protokół Strategiczny, przygotowany przez EKG ONZ w ramach europejskiego programu „Greening the Economies in the European Neighbourhood” (EaP GREEN). Materiał ten zawiera m.in. opis przebiegu procedury strategicznej oceny oddziaływania na środowisko, w tym w kontekście transgranicznym, wskazuje zalety stosowania zapisów Protokołu oraz jego potencjał jako narzędzia wspierającego wdrażanie założeń zielonej gospodarki.
Wszelkie publikacje dotyczące Konwencji z Espoo i Protokołu Strategicznego dostępne są na stronie EKG ONZ: https://unece.org/publications/environmental-assessment
Umowy dwustronne
W 2020 r. ratyfikowana została Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec w zakresie ocen oddziaływania na środowisko oraz strategicznych ocen oddziaływania na środowisko w kontekście transgranicznym (Dz.U. z 2021 r. poz. 330), podpisana w Neuhardenberg dnia 10 października 2018 r.
Umowa ta w sposób kompleksowy reguluje procedury ocen oddziaływania na środowisko w wcześniejszą umowę z 2006 r., tj. Umowę między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Federalnej Niemiec o realizacji Konwencji z Espoo, podpisaną dnia 11 kwietnia 2006 r. w Neuhardenberg.
Ponadto, w zakresie ocen oddziaływania na środowisko, obowiązuje również umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Litewskiej o realizacji Konwencji z Espoo (M.P. 2005 nr 13 poz. 238), podpisana w Warszawie dnia 27 maja 2004 r.