Choroby otępienne

Choroby otępienne to zaburzenia, w których dochodzi do postępującego upośledzenia funkcji poznawczych (m.in. pamięci, uwagi, myślenia, języka) na tyle istotnego, że wpływa na codzienne funkcjonowanie człowieka. Nie są one tożsame z fizjologicznym starzeniem się – wraz z wiekiem może dochodzić do pewnego spowolnienia procesów poznawczych, jednak utrata samodzielności jest zwykle wynikiem chorób (w tym chorób otępiennych), a nie samego wieku. Najczęstsze postacie to choroba Alzheimera oraz otępienie naczyniowe; występują również otępienia mieszane, z ciałami Lewy’ego i czołowo-skroniowe.

Doniesienia naukowe wskazują, że znaczną część ryzyka wystąpienia chorób otępiennych można modyfikować w ciągu życia. Zgodnie z raportem The Lancet Commission on Dementia Prevention, Intervention and Care (2024), około 45% przypadków otępienia można byłoby zapobiec lub opóźnić, oddziałując na 14 modyfikowalnych czynników ryzyka, od okresu dzieciństwa po późną dorosłość.

Znaczenie chorób otępiennych dla zdrowia seniora

Otępienia należą do najpoważniejszych wyzwań zdrowia publicznego w starzejących się społeczeństwach. Zwiększają ryzyko niesamodzielności, obciążenie rodzin oraz zapotrzebowanie na wsparcie środowiskowe i opiekę. Wczesne rozpoznanie i kompleksowa profilaktyka pozwalają wydłużyć okres względnej samodzielności oraz poprawić jakość życia osób chorych i ich bliskich. Światowa Organizacja Zdrowia [1] rekomenduje działania profilaktyczne obejmujące styl życia – aktywność fizyczną, kontrolę czynników sercowo-naczyniowych oraz stymulację poznawczą.

W Polsce, zgodnie z danymi Narodowego Funduszu Zdrowia, w 2023 r. świadczenia związane z chorobą Alzheimera i innymi chorobami otępiennymi zrealizowano dla blisko 370 tys. osób. Liczba ta rośnie wraz ze starzeniem się społeczeństwa – prognozy demograficzne wskazują, że do 2040 r. liczba osób w wieku 65+ istotnie wzrośnie, co przełoży się na większy poziom obciążenia systemu ochrony zdrowia i opieki społecznej. NFZ podkreśla, że kluczowe znaczenie ma nie tylko dostęp do diagnostyki i leczenia, ale również działania profilaktyczne i wspierające samodzielność pacjentów (NFZ, 2025) [2].

Rola profilaktyki i leczenia

Zgodnie z ustaleniami raportu The Lancet Commission (2024) zidentyfikowano 14 głównych modyfikowalnych czynników ryzyka rozwoju chorób otępiennych:
1.   utrata wzroku (niekorygowana),
2.   utrata słuchu,
3.   urazowe uszkodzenie mózgu,
4.   otyłość,
5.   cukrzyca,
6.   nadciśnienie tętnicze,
7.   palenie tytoniu,
8.   nadmierne spożycie alkoholu,
9.   brak aktywności fizycznej,
10.   wysoki poziom cholesterolu LDL (w średnim wieku),
11.   niższy poziom wykształcenia (we wczesnym życiu),
12.   izolacja społeczna,
13.   depresja,
14.   zanieczyszczenie powietrza.

W odniesieniu do wymienionych czynników ryzyka zaleca się szereg działań możliwych do wdrożenia zarówno na poziomie indywidualnym, jak i populacyjnym.

Do najważniejszych należą: zapewnienie powszechnego dostępu do edukacji od wczesnych etapów życia, stymulowanie aktywności poznawczej i społecznej w wieku średnim, leczenie depresji, kontrola ciśnienia tętniczego, masy ciała i glikemii, ograniczenie spożycia alkoholu oraz palenia tytoniu, korekcja wad słuchu i wzroku, a także redukcja narażenia na hałas i zanieczyszczenie powietrza.

W prewencji urazowych uszkodzeń mózgu zaleca się stosowanie kasków ochronnych podczas jazdy na rowerze i uprawiania sportów kontaktowych.
Działania te, podejmowane łącznie, przynoszą największy efekt w redukcji ryzyka otępień i opóźnianiu wystąpienia objawów.

Adresowanie powyższych czynników łącznie wiąże się z około 45% populacyjnie przypisanym ryzykiem (PAF 45,3%). Największy potencjał profilaktyczny mają: korekcja słuchu i wzroku, kontrola ciśnienia tętniczego, poziomu LDL-cholesterolu i cukrzycy, a także regularna aktywność fizyczna, społeczna oraz stymulacja poznawcza. Wczesne i średnie etapy życia są kluczowe dla budowania tzw. rezerwy poznawczej, czyli zdolności mózgu do kompensowania utraty neuronów i utrzymania funkcji poznawczych mimo postępujących zmian strukturalnych.
Regularne angażowanie się w naukę, czytanie, rozwiązywanie zadań, naukę języków obcych, ćwiczenia pamięci oraz inne formy stymulacji intelektualnej wspierają rozwój rezerwy poznawczej.

Utrzymywanie tej aktywności w późniejszym wieku pozwala dłużej zachować sprawność umysłową i samodzielność.

Znaczenie profilaktyki w praktyce

Działania profilaktyczne powinny być podejmowane możliwie wcześnie i kontynuowane przez całe życie; korzyści z aktywności fizycznej, stymulacji poznawczej oraz korekcji słuchu i wzroku obserwuje się jednak niezależnie od wieku (University College London [3]).
W ramach profilaktyki zaleca się kontrolę ciśnienia tętniczego, lipidogramu (ze szczególnym uwzględnieniem LDL) oraz glikemii; leczenie powinno odbywać się zgodnie z zaleceniami lekarza. Coraz więcej danych łączy wysoki poziom LDL w wieku średnim z ryzykiem rozwoju chorób otępiennych.

Badania wzroku i słuchu, a w razie potrzeby stosowanie okularów lub aparatów słuchowych, zmniejszają deprywację sensoryczną i ryzyko izolacji społecznej (The Lancet).
Połączenie regularnej aktywności fizycznej, ćwiczeń kognitywnych i kontaktów społecznych ma najsilniejszy długofalowy efekt ochronny według zaleceń WHO [4].
Skuteczne leczenie depresji oraz zapewnienie wsparcia psychologicznego i społecznego mają istotne znaczenie w redukcji ryzyka chorób otępiennych. U osób starszych depresja często współwystępuje z zaburzeniami pamięci, dlatego właściwa diagnoza i leczenie mogą ograniczyć progresję deficytów poznawczych.

Negatywne postrzeganie chorób otępiennych oraz niewystarczająca wiedza społeczna prowadzą do obaw i unikania diagnozy.
Lęk przed utratą samodzielności, niezrozumieniem i społecznym wykluczeniem powoduje, że wiele osób zwleka z szukaniem pomocy mimo występujących objawów.
W działaniach edukacyjnych warto podkreślać, że choroby otępienne nie są równoznaczne z utratą niezależności, a wczesne rozpoznanie pozwala dłużej zachować dobrą jakość życia i planować wsparcie dla chorego i jego rodziny.

Wczesne rozpoznawanie i diagnostyka

Wczesne rozpoznanie choroby otępiennej pozwala wydłużyć okres względnej samodzielności, umożliwia wdrożenie leczenia i wsparcia oraz poprawia komfort życia chorego i jego opiekunów. Objawy początkowe bywają jednak mylone z naturalnym starzeniem się. Do najczęstszych należą: zapominanie świeżych informacji, trudności w planowaniu, gubienie się w czasie i przestrzeni, problemy językowe oraz wycofanie społeczne.
W ramach podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) możliwe jest przeprowadzenie testu przesiewowego mini-COG w ramach programu „Moje Zdrowie”. Test ten pozwala na wstępne wykrycie osób z ryzykiem zaburzeń poznawczych i skierowanie ich do dalszej diagnostyki u neurologa, psychiatry lub geriatry.

Znaczenie wsparcia społecznego i edukacji

Choroby otępienne budzą duży niepokój społeczny, co często skutkuje unikaniem diagnozy. Obawy przed utratą samodzielności i wykluczeniem społecznym powodują, że wiele osób zwleka z konsultacją lekarską. Działania edukacyjne powinny koncentrować się na zwiększaniu świadomości, że wczesne rozpoznanie umożliwia lepsze planowanie leczenia, terapii i opieki.

Od 1 października 2025 r. działa bezpłatna infolinia „Helpline” Rzecznika Praw Pacjenta dla osób z chorobami otępiennymi i ich opiekunów. Umożliwia kontakt z psychologami, terapeutami zajęciowymi, prawnikami i innymi specjalistami. Warto również kierować chorych i ich bliskich do organizacji pozarządowych, takich jak Alzheimer Polska, które prowadzą grupy wsparcia i działania edukacyjne. Dodatkowych informacji o możliwościach uzyskania pomocy można szukać w lokalnych urzędach gmin i ośrodkach pomocy społecznej, które często realizują programy wsparcia dla osób starszych oraz ich opiekunów.

Przykładowe źródła:

Choroby otępienne stanowią jedno z najpoważniejszych wyzwań zdrowia publicznego w kontekście starzenia się społeczeństwa. Wczesna diagnostyka, modyfikacja czynników ryzyka i szeroko rozumiana profilaktyka pozwalają na spowolnienie procesu chorobowego i poprawę jakości życia osób chorych oraz ich bliskich. Profilaktyka obejmująca aktywność fizyczną, stymulację poznawczą, kontrolę chorób przewlekłych, korekcję słuchu i wzroku oraz aktywność społeczną stanowi najskuteczniejszą metodę ochrony zdrowia mózgu. Regularna edukacja, dostęp do badań przesiewowych i rozwój lokalnych form wsparcia są kluczowymi elementami skutecznej polityki zdrowotnej wobec chorób otępiennych.

[1] https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia
[2] NFZ o zdrowiu. Choroba Alzheimera i choroby pokrewne - ezdrowie.gov.pl,
[3] https://www.ucl.ac.uk/news/2024/jul/nearly-half-dementia-cases-could-be-prevented-or-delayed-tackling-14-risk-factors?utm_source=chatgpt.com
[4] https://www.who.int/publications/i/item/9789241550543