Główny Inspektorat
Sanitarny

Zakażenia meningokokowe są wywoływane przez bakterie – dwoinki zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zwane również meningokokami (Neisseria meningitidis). Do zakażeń dochodzi drogą kropelkową. Meningokoki kolonizują nos i gardło zdrowej osoby – tzw. nosiciela, nie powodując u niego żadnych objawów.

Inwazyjna choroba meningokokowa przebiega najczęściej jako:

• sepsa meningokokowa – uogólnione zakażenie krwi z ciężkimi objawami ze strony wielu narządów (śmiertelność nawet 20–30%)
• meningokokowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (śmiertelność ok. 5–13%).

Często u chorego występują objawy sepsy i zapalenia opon mózgowych na raz. Rozwój sepsy i zapalenia opon mózgowych jest szybki i obarczony trwałymi powikłaniami i wysoką śmiertelnością.
Inwazyjna choroba meningokokowa należy do najgroźniejszych chorób zakaźnych człowieka, dlatego, mimo że w Polsce rocznie notuje się około 300–500 zachorowań, to biorąc po uwagę bardzo ciężki przebieg większości zakażeń i istotne zagrożenie dla życia, należy poważnie potraktować możliwość profilaktyki przez szczepienia ochronne. Meningokoki charakteryzują się niezbyt dużą zakaźnością, a do zakażenia dochodzi w wyniku bardzo bliskiego kontaktu z nosicielem, rzadziej z chorym.

Mimo, że wiek powyżej 65 lat nie jest czynnikiem ryzyka zwiększającym prawdopodobieństwo zachorowania na inwazyjną chorobę meningokokową, to należy pamiętać, że wiąże się z większym wskaźnikiem śmiertelności w tej grupie wiekowej chorych. Dlatego warto skorzystać z możliwości zaszczepienia się. Szczepionki przeciwko meningokokom są bezpieczne i skutecznie stymulują układ odpornościowy. Poza uzyskaniem odporności na chorobę szczepienia chronią przed osiedlaniem się meningokoków w gardle (tzn. nosicielstwem), a tym samym ograniczają ryzyko zakażenia innych osób. Ryzyko wystąpienia poważnych odczynów poszczepiennych jest niewielkie, natomiast łagodne reakcje to głównie dyskomfort w miejscu wkłucia, ból mięśni, podwyższona temperatura ciała. 

[1] https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/meningokoki/
 

Szczepienie [1] jest zalecane co 10 lat dla osób powyżej 50 roku życia narażonych na zakażenie. Jedna iniekcja uodparnia na 3 choroby.

Krztusiec jest ostrą chorobą zakaźną układu oddechowego. Wywołują je bakterie: pałeczki krztuśca. Krztusiec jest chorobą bardzo zaraźliwą, 80% nieuodpornionych osób ulega zakażeniu w wyniku kontaktu z osobą chorą, a zakażenie szerzy się drogą kropelkową.

Początkowo objawy krztuśca przypominają przeziębienie (1-3 tygodnie), a po pewnym czasie pojawia się uciążliwy napadowy kaszel, który często kończy się wdechem (zwanym pianiem), bezdechem lub prowokuje wymioty (4-8 tygodni). Podczas infekcji kaszel może być tak uporczywy, że pękają naczynia krwionośnych w gałkach ocznych, a żebra łamią się z powodu skurczów mięśni. W fazie zdrowienia, w ciągu kolejnych 2-8 tygodni napady kaszlu ustępują stopniowo. 

W Polsce w 2024 roku zgłoszono blisko 33 000 zachorowań na krztusiec (dla porównania w 2023 roku – 922 przypadki). Ocenia się, że liczba ta jest niedoszacowana, bowiem nawet ¼ przypadków niezdiagnozowanego napadowego kaszlu, który utrzymuje się powyżej 2 tygodni, to krztusiec. Jeśli ma się styczność z osobami z obniżoną odpornością, niemogącymi podlegać szczepieniom, czy dziećmi, a szczególnie niemowlętami (dla których krztusiec jest śmiertelnie niebezpieczny) należy zaszczepić się na krztusiec [2].
 

Błonica to ciężka choroba górnych dróg oddechowych, szerząca się drogą kropelkową lub przez bezpośredni kontakt z chorym lub nosicielem, która może prowadzić do uduszenia chorego. Zakażenie maczugowcem błonicy powoduje zapalenie gardła i/lub krtani, a toksyna wytwarzana przez bakterię może uszkadzać nerki, nadnercza, serce, wątrobę i ośrodkowy układ nerwowy [3]. Niekiedy dochodzi też do zajęcia spojówek, ucha środkowego, błon śluzowych narządów płciowych albo zranionej skóry. W trakcie choroby na błonach śluzowych pojawiają się „błony rzekome” przylegające do błony śluzowej górnych dróg oddechowych.

Śmiertelność choroby wynosi około 5–10%, przy czym w przypadku dzieci w wieku poniżej 5 lat i u osób po 40. roku życia sięga 20%. Śmiertelność nieleczonej błonicy dochodzi do 50%. Przechorowanie błonicy nie pozostawia trwałej odporności, natomiast może utrzymywać się nosicielstwo – zagrażające zdrowiu innych.

Szczepienia przeciwko błonicy są bardzo skuteczne – zapewniają ochronę na poziomie 97% po przyjęciu całego schematu szczepień, a także minimalizują ryzyko zachorowania, ciężkiego przebiegu choroby i zgonu. Uzyskiwana odporność nie jest jednak trwała i zalecane są dawki przypominające co 10 lat. 

  Liczba przypadków błonicy
  2020    2021    2022    2023    2024
    0          – 1         0            1          1

Do momentu wprowadzenia szczepień przeciw błonicy była ona przyczyną groźnych epidemii. W Polsce w latach 50-tych rejestrowano ok. 40 tysięcy zachorowań i ok. 3 tysiące zgonów z jej powodu [4]. Obecnie w Europie, dzięki szczepieniom ochronnym, błonica praktycznie nie występuje, ale zawsze może zostać zawleczona z innych rejonów świata. Rejony endemiczne dla wirusa błonicy to: kraje afrykańskie, Ameryki południowej i środkowej, Azji centralnej i południowo-wschodniej, w rejony południowego Pacyfiku, bliski i środkowy wschód. Jeśli podróżujesz w te rejony albo opiekujesz się dzieckiem, które nie zostało jeszcze zaszczepione wszystkimi dawkami szczepionki przeciwko błonicy – warto poddać się szczepieniu. 
 

Tężec jest ciężką chorobą, w przebiegu której występują bardzo silne, długotrwałe skurcze mięśni (powodujące niekiedy złamania kości), uszkodzenia nerwów, drgawki, zaburzenia przytomności i oddychania. Nawet 10–50% chorych umiera, pomimo prawidłowego leczenia. Rocznie zgłaszanych jest 23-30 przypadków, przy czym chorują głównie osoby starsze.

Do powikłań zalicza się zapalenie płuc, krwiaki wewnątrzmięśniowe, złamania kręgów, zapalenie mięśnia sercowego a w ostateczności zgon występujący u 30-50 na 100 chorych.

Dorośli [6] zazwyczaj szczepieni są szczepionką Tdap – inaktywowaną, podawaną w ramach szczepień przypominających. Schemat szczepienia zależny jest od tego, czy dana osoba była w przeszłość szczepiona i decyduje o nim lekarz.
Jak każda szczepionka również ta może wywoływać działania niepożądane. Do najczęstszych należą: ból w miejscu podania, uczucie zmęczenia, ogólne złe samopoczucie, gorączka, ból mięśni. 

[1] https://www.mp.pl/pacjent/szczepienia/szczepienia-i-szczepionki/59269,szczepienie-przeciwko-blonicy-tezcowi-i-krztuscowi
[2] https://szczepienia.pzh.gov.pl/faq/jaka-szczepionke-przeciw-krztuscowi-mozna-podac-osobie-doroslej-i-w-jakim-schemacie/
[3] https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-bakteryjne/157290,blonica-objawy-diagnostyka-leczenie-i-sposoby-ochrony-przed-zakazeniem
[4] https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/blonica/
[5] https://www.mp.pl/szczepienia/choroby/choroby_tezec/93656,tezec
[6] https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/tezec/
 

Kleszczowe zapalenie mózgu, to ostra choroba neurologiczna, często kończąca się powikłaniami neurologicznymi. Do zakażenia może dojść po ukąszeniu przez zakażonego kleszcza, po spożyciu niepasteryzowanego mleka, bardzo rzadko w związku z transfuzją krwi lub przeszczepem od osoby w fazie wiremii. Największa aktywność kleszczy przypada na okres od kwietnia do października, niemniej warto podkreślić, że również, poza tym okresem kleszcze mogą być aktywne.

Początkowo choroba przebiega bezobjawowo lub objawy są podobne do grypy. Po 7-14 dniach dochodzi do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego. W konsekwencji może dojść do zapalenia kręgowego, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub zapalenie mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych. Aż w 35%–58% przypadków z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego kończy się powikłaniami neurologicznymi, a 1 na 100 chorych umiera. Rocznie w Polsce stwierdzanych jest od 150 do ponad 250 przypadków, najwięcej, bo aż 80% w północno-wschodniej Polsce. 

Jak w przypadku każdej szczepionki może ona wywołać niepożądany odczyn poszczepienny. Zazwyczaj jest to: ból w miejscu wstrzyknięcia, przejściowego podwyższenia temperatur, złego samopoczucia. 

Szczepionki przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu [1,2] są bardzo skuteczne (powyżej 95%), dlatego warto przemyśleć szczepienie, jeśli jest się narażonym na kontakt z kleszczami (np. spacery z psem, wyjścia na grzyby).

[1,2] https://www.gov.pl/web/gis/szczepienia-zalecane, https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/kleszczowe-zapalenie-mozgu/
 

Wirusowe zapalenie wątroby typu B (znane też jako żółtaczka wszczepienna) to jedna z najgroźniejszych chorób zakaźnych. Do zakażenia dochodzi poprzez kontakt z krwią, kontakty seksualne z zakażonym, a także poprzez niewyjałowiony sprzęt medyczny. Wirus HBV jest 100 razy bardziej zakaźny niż wirus HIV i może wywoływać zakażenia ostre lub przewlekłe. Od momentu zakażenia do pojawienia się objawów mija zazwyczaj ok 3-4 miesiące. U około 50% zakażonych występują nieswoiste objawy w fazie ostrej. Należą do nich: brak łaknienia, zaburzenia ze strony układu pokarmowego, ogólne złe samopoczucie, zażółcenie skóry i białek oczu.

Zapalenie wątroby trwające powyżej 6 miesięcy to stan przewlekły, który z czasem może doprowadzić do marskości wątroby lub nowotworu wątrobowokomórkowego. 

W Polsce rocznie wykrywa się około 4-9 przypadków na 100 000 osób i jest to pozytywna zmiana wynikająca m.in. z powszechnego stosowania skutecznej sterylizacji sprzętu medycznego i kosmetologicznego oraz powszechnych szczepień dzieci, bowiem w latach 80tych rozpoznawano aż 45 przypadków na 100 000 mieszkańców.

Szczepionki mają wysoką skuteczność osiągającą nawet 96% [1].

Szczepienia [2,3] zalecane są osobom, które nie były wcześniej szczepione, osobom starszym, grupie narażonych ze względu na narażenie na skaleczenia i przewlekle chorym o wysokim ryzyku zakażenia. 

[1] https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/wzw-b/
[2] https://www.mp.pl/pacjent/szczepienia/szczepienia-i-szczepionki/59213,szczepienie-przeciwko-wzw-typu-b
[3] https://szczepienia.pzh.gov.pl/faq/jakie-sa-zasady-szczepien-przeciw-wzw-b-u-doroslych/
 

Wirusowe zapalenie wątroby typu A (zwane żółtaczką pokarmową) wywoływane jest przez wirus HAV. Jest to głównie choroba brudnych rąk, ale szerzy się również drogą płciową. W przypadku osób starszych i współistnienia niedoboru odporności, przewlekłej choroby wątroby lub dodatkowych czynników, zwiększa się ryzyko ostrego przebiegu choroby. Szczególnie zagrożone są kobiety w ciąży i osoby w podeszłym wieku. Choroba zazwyczaj zaczyna się nagle, a ostatecznie wymaga pobytu w szpitalu.

Od zakażenia do pierwszych objawów (m.in. strony układu pokarmowego, żółtaczka) mija średnio 30 dni (od 15 do 50-60 dni). Chory wydala w kale znaczne ilości wirusa jeszcze przed wystąpieniem objawów. Przebycie WZW A może doprowadzić do powikłań w postaci uszkodzenia wątroby i nerek. 

Co istotne - u dzieci zakażenie WZW A bardzo często przebiega bezobjawowo lub skąpoobjawowo. Jest to istotne w kontekście opieki nad wnukami i wspólnego mieszkania (szczególne ryzyko związane z bliskim kontaktem z chorym). 

Ze względu na drogę szerzenia wirusa, istotna jest higiena – mycie rąk przed jedzeniem, po korzystaniu z toalety. Należy jednak pamiętać, że sama higiena nie zabezpieczy przed zakażeniem poprzez skażoną żywność lub wodę. Dlatego należy się szczepić. Dostępne w Polsce szczepionki [1] zawierają nieaktywny wirus i nie powodują istotnych odczynów poszczepiennych. 

Szczepienie [2] zalecane jest osobom, które ukończyły 70. rok życia, osobom podróżującym oraz wykonującym pracę, w którym istnieje zagrożenie zakażenia.

[1] https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/wzw-a/
[2] https://www.mp.pl/pacjent/szczepienia/szczepienia-i-szczepionki/66812,szczepienie-przeciwko-wzw-typu-a