Główny Inspektorat
Sanitarny

W wielu polskich rodzinach seniorzy odgrywają kluczową rolę w codziennej opiece nad dziećmi, a tym samym — w kształtowaniu ich nawyków żywieniowych. Z perspektywy zdrowia publicznego ma to ogromne znaczenie, ponieważ sposób odżywiania w dzieciństwie przekłada się bezpośrednio na utrwalone nawyki żywieniowe w dorosłości, a te z kolei —na ryzyko występowania chorób cywilizacyjnych w dorosłości. 

Badania międzynarodowe potwierdzają, że dziadkowie mają zauważalny wpływ na dietę wnuków – senior jako opiekun staje się nie tylko wsparciem wychowawczym, lecz także „wzorcem żywieniowym”. W przeglądzie systematycznym obejmującym 18 badań z różnych krajów stwierdzono, że obecność dziadków w codziennej opiece nad dzieckiem wiąże się ze zmianą nawyków żywieniowych — często zwiększoną dostępnością żywności wysokokalorycznej oraz częstszym stosowaniem jedzenia jako nagrody [1].

W kilku analizach populacyjnych wykazano również, że dzieci współzamieszkujące z dziadkami częściej miały nadwagę lub otyłość (iloraz szans OR 1,47–1,72), co zdaniem autorów wynika z utrwalania tradycyjnych, wysokokalorycznych wzorców żywieniowych.
Z drugiej jednak strony, seniorzy mogą być skutecznymi nośnikami pozytywnych zmian, jeśli otrzymają wsparcie edukacyjne — ich pozycja i autorytet w rodzinie sprzyjają modelowaniu prozdrowotnych zachowań.
 

Zjawisko wykorzystywania jedzenia jako narzędzia wychowawczego – nagrody za dobre zachowanie lub pocieszenia w sytuacji stresu – ma silne zakorzenienie kulturowe, szczególnie wśród starszych pokoleń. Dla wielu seniorów karmienie jest formą okazywania troski, a słodycze pełnią funkcję symbolicznego „daru miłości”. Jednak badania psychologiczne i dietetyczne wskazują, że takie praktyki mogą utrwalać nieprawidłowe relacje z jedzeniem oraz emocjonalne wzorce reakcji na stres.

W metaanalizie Blissett i wsp. wykazano, że stosowanie żywności jako nagrody lub środka regulacji emocji u dzieci wiąże się z większym prawdopodobieństwem rozwoju tzw. emotional eating – tendencji do jedzenia w odpowiedzi na stres, smutek lub nudę, a nie głód fizjologiczny [2]. Zaburzenie to w późniejszym życiu może prowadzić do kompulsywnego objadania się (binge eating) lub naprzemiennego ograniczania i przejadania się.

Badania wskazują także, że jeśli rodzic (lub opiekun) używa jedzenia jako nagrody, dziecko może mieć obniżoną zdolność do samoregulacji łaknienia i gorzej rozpoznawać własne sygnały głodu oraz sytości [3]. Dzieci wychowywane w takim schemacie częściej traktują jedzenie jako sposób na regulację emocji, a nie reakcję na potrzeby fizjologiczne.

W polskim kontekście problem ten może być dodatkowo nasilony przez silną tradycję gościnności i utożsamianie „pełnego talerza” z troską i miłością. Edukacja seniorów powinna więc obejmować nie tylko aspekty dietetyczne, ale i emocjonalne: podkreślać, że troska o dziecko nie wymaga przekarmiania ani nagradzania jedzeniem, lecz wspólnego celebrowania posiłków, rozmowy i budowania pozytywnej relacji z jedzeniem.

W polskich badaniach analizujących spożycie energii i składników odżywczych u dzieci przedszkolnych wykazano, że dzienna podaż energii w placówkach często przekracza 100 proc. Norm [4]. Zjawisko tzw. „podwójnego żywienia” (pełny posiłek w przedszkolu i kolejny — w domu lub u dziadków) powoduje nadmierną podaż energii, białka i cukrów prostych względem zaleceń dla wieku rozwojowego. W badaniu Jadwigi Myszkowskiej-Ryciak i wsp. (Nutrients, 2018) obejmującym 270 polskich przedszkoli, większość jadłospisów przekraczała normy białka o ponad 100 proc. Podobne wnioski potwierdziło nowsze badanie Anny Orkusz (Nutrients, 2022) dotyczące przedszkoli we Wrocławiu — średnia wartość energetyczna jadłospisów przewyższała zapotrzebowanie o 40–50 proc [5].

W takim kontekście edukacja seniorów-opiekunów ma kluczowe znaczenie: ich świadomość pozwala uniknąć dalszego „dokarmiania” dzieci po pełnych posiłkach przedszkolnych i sprzyja utrwalaniu właściwych proporcji diety.
Z perspektywy psychologii żywienia seniorzy działają jako modele behawioralne — dzieci obserwują ich wybory, sposób jedzenia, a także stosunek do żywności [6].
 

1. Modelowanie postaw – dziecko powiela zachowania dorosłych (np. picie wody zamiast napojów słodzonych).
2. Dostępność produktów – to, co senior kupuje i podaje, kształtuje realne wybory dziecka.
3. Normy rodzinne – sposób reagowania na odmowę jedzenia, używanie słodyczy jako nagrody czy rytuały posiłków.

Zastosowanie edukacji żywieniowej ukierunkowanej na seniorów-opiekunów może przynosić efekt kaskadowy — poprawa ich wiedzy i praktyk żywieniowych przekłada się na zdrowsze wybory całej rodziny.
 

[1] Nutr Diet. 2018 Jul;75(3):291-306. doi: 10.1111/1747-0080.12411. Epub 2018 Feb 15.
Influence of grandparents on the dietary intake of their 2-12-year-old grandchildren: A systematic review 
[2] Blissett et al., 2011, MDPI 
[3] Farrow et al., 2015, ResearchGate
[4] Krzysztoszek et al., 2020
[5] Orkusz 2022, MDPI
[6] Roberts & Pettigrew, 2023