Główny Inspektorat
Sanitarny

Palenie tytoniu każdego roku prowadzi do milionów przedwczesnych zgonów i nadal stanowi jedno z największych wyzwań zdrowia publicznego na świecie – powiedział Główny Inspektor Sanitarny dr n. med. Paweł Grzesiowski podczas briefingu prasowego inaugurującego Światowy Dzień bez Tytoniu.

Podczas wydarzenia zaprezentowano kampanię edukacyjną Państwowej Inspekcji Sanitarnej pod hasłem „Nowe formy – stare pułapki”, która zwraca uwagę na zagrożenia związane z nowymi produktami tytoniowymi. Popularność tych wyrobów wśród dzieci i młodzieży budzi niepokój ekspertów.

Mimo wieloletnich działań profilaktycznych palenie tytoniu nadal pozostaje jednym z największych zagrożeń dla zdrowia publicznego. WHO szacuje, że każdego roku z powodu używania tytoniu umiera ponad 8 milionów osób, w tym około 1,3 miliona z powodu biernego palenia.

Podczas wydarzenia obecne były przedstawicielki Narodowego Instytutu Onkologii PIB: dr n. med. Magdalena Cedzyńska, kierowniczka Poradni Pomocy Palącym oraz dr n. med. Mariola Kosowicz, kierowniczka Poradni Psychoonkologii.

Dr Magdalena Cedzyńska omówiła zniekształcenia poznawcze dot. nowych produktów nikotynowych, wskazując na tzw. dysonans palacza i nasze wewnętrzne strategie radzenia sobie ze spowodowanym nim dyskomfortem.

 Dysonans poznawczy, czyli napięcie pojawiające się wtedy, gdy nasze zachowania są sprzeczne z wiedzą lub przekonaniami, redukujemy za pomocą różnych mechanizmów psychologicznych, takich jak racjonalizacja, minimalizowanie i zaprzeczanie. Racjonalizujemy sobie na przykład, że palenie nas uspokaja i stanowi nagrodę za ciężką pracę. Minimalizujemy jego szkodliwość, mówiąc choćby, że „wszystko szkodzi”. Wreszcie zaprzeczamy, uznając, że naszym płucom bardziej szkodzi zanieczyszczone powietrze niż papierosy” – wyjaśniała dr Magdalena Cedzyńska z NIO

Ekspertka wskazała także na manipulacje marketingowe przemysłu tytoniowego, które dają nam gotowe psychologiczne ramy interpretacyjne.

Iluzja mniejszej szkodliwości, brak spalania oznaczający rzekomy brak toksyn czy stosowanie atrakcyjnych opakowań, smaków i budowanie pozytywnych skojarzeń to tylko niektóre z technik mających redukować nasz wewnętrzny dysonans, dając fałszywe poczucie bezpieczeństwa - podkreślała dr Cedzyńska

Dr Mariola Kosowicz przedstawiła zbiór popularnych faktów i mitów o chorobach onkologicznych, w tym nowotworach odtytoniowych.

Jednym z częstych mitów dotyczących nowotworów jest przekonanie, że rak zawsze boli. Tymczasem wiele nowotworów przez długi czas rozwija się bezobjawowo - mówiła dr Mariola Kosowicz. - To właśnie dlatego tak ważna jest profilaktyka i wykonywanie badań również wtedy, kiedy nic nas nie niepokoi.

Ekspertka Narodowego Instytutu Onkologii zwracała również uwagę na utrzymujące się społeczne lęki związane z diagnostyką i leczeniem onkologicznym.

Wiele osób nadal wierzy, że biopsja lub operacja mogą spowodować rozsiew nowotworu. Takie przekonania sprawiają, że pacjenci odkładają diagnostykę lub rezygnują z leczenia, zmniejszając swoje szanse na skuteczną terapię - podkreśliła dr Kosowicz.

Psycholożka wskazywała także, że skuteczna profilaktyka wymaga zrozumienia mechanizmów działania ludzkiego mózgu.

Nasz mózg potrafi przyzwyczaić się nawet do ostrzeżeń o śmierci i po pewnym czasie przestaje traktować je jako ważne. To mechanizm habituacji — mózg ignoruje bodźce, które zna zbyt dobrze - wyjaśniała ekspertka.

Jak zaznaczyła dr Kosowicz, sama wiedza o szkodliwości palenia często nie wystarcza do zmiany zachowania. „Dlatego nowoczesna profilaktyka musi uwzględniać nie tylko przekazywanie informacji, ale również sposób, w jaki ludzie podejmują decyzje i reagują na zagrożenie” - podsumowała.

Eksperci zdrowia publicznego zwracają uwagę, że wiele współczesnych strategii marketingowych stosowanych przy promocji e-papierosów i innych wyrobów nikotynowych przypomina działania wykorzystywane wcześniej do promocji tradycyjnych papierosów.

W przeszłości reklamy papierosów odwoływały się do autorytetu lekarzy, sportu, wolności czy nowoczesnego stylu życia. Obecnie podobne mechanizmy wykorzystują influencerzy, media społecznościowe oraz marketing lifestyle’owy skierowany przede wszystkim do młodych odbiorców – mówił dr Grzesiowski, przedstawiając taktyki marketingowe, jakimi posługuje się przemysł tytoniowy, aby zwiększyć sprzedaż swoich produktów.

W debacie dotyczącej zdrowia publicznego coraz więcej uwagi poświęca się nie tylko skutkom palenia, ale również działaniom przemysłu tytoniowego i nikotynowego. Firmy od lat wykorzystują strategie marketingowe mające utrzymać sprzedaż wyrobów nikotynowych oraz pozyskiwać nowych użytkowników, szczególnie dzieci i młodzież.

W debacie publicznej wiele kontrowersji budzi również koncepcja tzw. harm reduction, czyli redukcji szkód. Zwolennicy tego podejścia wskazują, że e-papierosy lub podgrzewacze tytoniu mogą ograniczać część negatywnych skutków zdrowotnych u osób całkowicie rezygnujących z tradycyjnego palenia – wskazywał dr Paweł Grzesiowski podkreślając, że produkty te nadal zawierają substancje toksyczne o silnym potencjale uzależniającym, a ich długoterminowy wpływ na zdrowie nie został jeszcze w pełni poznany.

Specjaliści podkreślają, że współczesny marketing coraz częściej przedstawia wyroby nikotynowe nie jako używkę, lecz element stylu życia. Nowoczesny design urządzeń, atrakcyjne smaki oraz obecność produktów w mediach społecznościowych mogą osłabiać postrzeganie ryzyka zdrowotnego, szczególnie wśród młodych ludzi.

Coraz większe obawy budzi wzrost używania e-papierosów wśród dzieci i młodzieży. WHO szacuje, że według dostępnych danych co najmniej 15 milionów nastolatków w wieku 13–15 lat korzysta z e-papierosów, a młodzi ludzie są nawet dziewięciokrotnie bardziej skłonni do wapowania niż dorośli.

Światowy Dzień bez Tytoniu został ustanowiony przez WHO w 1987 roku w odpowiedzi na rosnącą liczbę chorób i zgonów związanych z używaniem tytoniu. Od tego czasu co roku organizowane są kampanie edukacyjne i działania społeczne, których celem jest zwiększanie świadomości na temat skutków palenia oraz uzależnienia od nikotyny.

WHO co roku wskazuje motyw przewodni kampanii. W ostatnich latach szczególną uwagę poświęca ochronie dzieci i młodzieży przed uzależnieniem od nikotyny. Motyw kampanii na lata 2025–2026: „Unmasking the Appeal” („Demaskowanie atrakcyjności”) koncentruje się na ujawnianiu strategii marketingowych przemysłu tytoniowego i nikotynowego, skierowanych głównie do młodych odbiorców.