Potrącenie

1. Trybunał przesądził, że potrącenie wierzytelności przez bank jest zgodne prawem unijnym. Tak więc, potrącenie wzajemnych wierzytelności banku i konsumenta, prowadzące do tego, że tylko strona, której dług jest wyższej wysokości pozostaje dłużnikiem po potrąceniu, jest zgodna z dyrektywą 93/13. Tak jak uzasadnienie projektu ustawy, TSUE wskazał, że uwzględnienie zarzutu potrącenia złożonego przez bank pozwala na realizację wyroku C-396/24 Lubreczlik.
2. Wyrok wyjaśnia, że prawo do rzetelnego procesu sądowego chroni każdy podmiot prawny, także pozwanego, który naruszył dyrektywę 93/13. Jeżeli przedsiębiorca zostałby pozbawiony istniejącej w prawie krajowym możliwości podniesienia wobec konsumenta zarzutu potrącenia, jego prawo do skutecznej ochrony sądowej zostałoby naruszone w sposób nieproporcjonalny.
3. Tak jak uzasadnienie projektu ustawy, TSUE wyjaśnił, że potrącenia pozwala uniknąć drugiego procesu, wszczynanego przez bank, co prowadzi do mnożenia postępowań oraz generuje dodatkowe koszty, co nie leży w interesie konsumenta.
4. Zgodnie z wyrokiem, również potrącenie warunkowe dokonane przez bank jest dopuszczalne. Jest to kwestia, której ustawa nie podejmuje – TSUE przyjmuje bardziej stanowcze stanowisko, jeśli chodzi o ochronę uprawnień procesowych banków. Zdaniem TSUE, zasada równości broni wymaga, aby przedsiębiorca miał możliwość uzyskania zwrotu świadczeń, które spełnił na rzecz konsumenta, w tym w drodze ewentualnego zarzutu potrącenia, podniesionego na wypadek oddalenia głównego zarzutu obrony, opartego na ważności umowy. Jeżeli jednak bank twierdzi, że umowa zawarta z konsumentem jest ważna, to aż do czasu ostatecznego stwierdzenia nieważności umowy, wezwania do zwrotu pożyczonego kapitału, które doręcza konsumentowi nie wywołują skutków, w szczególności nie są naliczane odsetki za opóźnienie.

Liczenie odsetek

5. Trybunał odniósł się do sposobu liczenia odsetek tak banku, jak i konsumenta. Jeśli chodzi o bank, to jak wskazano wyżej, tak długo, jak bank twierdzi, że umowa jest ważna i nie została stwierdzone nieważność umowy, a potrącenie ma charakter warunkowy, nie nalicza się odsetek za opóźnienie należnych bankowi.
6. Jeśli chodzi o odsetki należne konsumentowi, TSUE zaaprobował stanowisko sądu odsyłającego, który wskazał, że odsetki należne konsumentowi będą liczone od wezwania do zapłaty, jakie konsument wystosował do banku. Jest to zgodne nie tylko z wyrokiem w sprawie C-28/22 Getin Noble Bank, który sprzeciwił się przepisom prawa krajowego, które zachęcałyby kredytodawcę do bezczynności lub do wydłużenia etapu pozasądowego w taki sposób, że czas prowadzenia procedury pozasądowej nie miałby wpływu na odsetki należne konsumentowi, ale również zasadzie równości broni. Trybunał już kilkukrotnie potwierdził bowiem, że bankowi należą się odsetki od wezwania. Jest to stanowisko konsekwentnie prezentowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości od publikacji projektu, ujęte w poprawce zgłoszonej podczas prac w Komisji.

Koszty

7. Trybunał przypomniał, że podział kosztów postępowania sądowego jest objęty zakresem autonomii proceduralnej państw członkowskich, pod warunkiem przestrzegania zasad równoważności i skuteczności. Zasada skuteczności nie stoi na przeszkodzie temu, aby konsument ponosił pewne koszty sądowe, gdy wnosi powództwo o stwierdzenie abuzywności postanowienia. System podziału kosztów takiego postępowania nie może jednak zniechęcać konsumenta do korzystania z tego prawa.
8. Trybunał uznał, co do zasady, że możliwości stwarzane przez przepisy polskiego postępowania cywilnego (możliwość nieobciążania proporcjonalnie stron kosztami procesu) spełniają zadość tym wymogom. Jednocześnie jednak, sąd krajowy powinien być w stanie ocenić wszystkie okoliczności zawisłej przed nim sprawy w celu uwzględnienia ewentualnej złej wiary konsumentów. Chodzi tu o sytuację, kiedy konsumenci, pomimo informacji otrzymanych od sądu, niesłusznie sprzeciwiają się potrąceniu wzajemnych wierzytelności. W tym zakresie projekt ustawy wprowadza bardziej korzystne rozwiązanie dla konsumentów, którego mechanizm odzwierciedla rozstrzygnięcie TSUE. Ustawa gwarantuje (a nie jak art. 102 KPC stwarza możliwość), że jeżeli bank dokonał potrącenia, a konsument nie sprzeciwił się temu co do zasady, konsument nie jest obciążany kosztami procesu.

 

Aneta Wiewiórowska-Domagalska
Pełnomocniczka Ministra Sprawiedliwości ds. Ochrony Praw Konsumenta