Resort z zadowoleniem przyjmuje kompleksową opinię i deklaruje gotowość do dalszej współpracy przy wdrażaniu jej rekomendacji w toku prac legislacyjnych.

Jesteśmy zdeterminowani, aby rozwiązać systemowy problem polskiego sądownictwa, przywrócić praworządność oraz zapewnić, że przyjmowane rozwiązania będą odpowiadały najwyższym europejskim standardom – podkreśliła Maria Ejchart, Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości podczas wystąpienia na posiedzeniu plenarnym Komisji Weneckiej.

To dla nas bardzo ważna opinia – Komisja oceniła projekt jako całościowo zgodny ze standardami Rady Europy. Jej rekomendacje mają charakter punktowy i mogą zostać uwzględnione w dalszych pracach legislacyjnych. Tam, gdzie – ze względu na polskie uwarunkowania prawne i faktyczne – mamy odmienne stanowisko, zaproponowaliśmy rozwiązania kompromisowe. Cieszy nas także powrót Polski do aktywnej współpracy z instytucjami międzynarodowymi, dzięki czemu nasze reformy mogą w pełni odpowiadać europejskim standardom - dodała Podsekretarz Stanu.

OCENA PROJEKTU USTAWY PRAWORZĄDNOŚCIOWEJ PRZEZ KOMISJĘ WENECKĄ I DGI

Komisja Wenecka, organ doradczy Rady Europy, we współpracy z Dyrekcją Generalną ds. Praw Człowieka i Rządów Prawa (DGI) opublikowała opinię (27 lutego br.) dotyczącą polskiego projektu ustawy o „przywróceniu prawa do niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą poprzez uregulowanie skutków uchwał Krajowej Rady Sądownictwa przyjętych w latach 2018-2025”. Opinia została przygotowana na wniosek Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy
i stanowi ocenę projektu w kontekście europejskich standardów praworządności i prawa do sądu.

Cele projektu ustawy i ocena

Komisja potwierdza, że projekt ma dwa zasadnicze i ściśle powiązane cele:

• przywrócenie praworządności poprzez uregulowanie statusu sędziów powołanych lub promowanych w procedurach uznanych za wadliwe od 2018 r.; oraz
• realizację zobowiązań międzynarodowych wynikających z wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz), które podkreślają konieczność szybkiego rozwiązania kwestii statusu tych sędziów oraz skutków ich orzeczeń.

Komisja ocenia, że zamiar szybkiego rozwiązania tej kwestii ustawowo jest zrozumiały
i uzasadniony w świetle bezprecedensowej sytuacji prawnej w Polsce oraz konieczności odbudowy autorytetu sądownictwa zgodnie z europejskimi standardami.

Komisja uznała, że zaproponowany podział sędziów i procedura weryfikacji ich statusu mogą stanowić podstawę rozwiązania problemu, ale wymagają pewnych korekt. Projekt musi zostać dostosowany tak, aby w pełni uwzględniał zasady nieusuwalności sędziów, pewności prawa
i proporcjonalności, wynikające z prawa międzynarodowego.

Ponadto, Komisja pozytywnie odniosła się do faktu, że projekt:

• rezygnuje z unieważniania nominacji sędziowskich z mocą wsteczną;
• przewiduje proporcjonalne podejście do różnych kategorii sędziów;
• uznaje powołania sędziów, którzy nie mieli innych możliwości wejścia do zawodu niż poprzez wadliwą procedurę;
• przewiduje pewną formę kontroli sądowej w kontekście zaklasyfikowania do danej grupy; oraz
• ustanawia procedurę ponownego rozpoznawania spraw według wcześniej określonych zasad.

Kluczowe rekomendacje Komisji Weneckiej i DGI

Komisja wskazuje, że aby projekt był w pełni zgodny z zasadami praworządności i standardami europejskimi, należy doprecyzować mechanizmy jego stosowania, w szczególności:

1. Komisja Wenecka oceniła za proporcjonalne i zgodne z EKPC wygaszenie z mocy prawa mandatów zarówno obecnych jak i byłych sędziów Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, a także uznała za dopuszczalne (jako pozostające w zakresie kompetencji organów krajowych) zastosowanie tego rozwiązania również w odniesieniu do byłych sędziów Izby Dyscyplinarnej przesuniętych następnie do innych izb (pkt. 59 i 60 opinii, a także pkt. 79a) i konkluzji opinii.
2. Nowe procedury konkursowe powinny zawierać wyraźne, przejrzyste kryteria dotyczące niezależności i neutralności kandydatów, a wyniki tych konkursów powinny podlegać kontroli sądowej w celu zapewnienia zgodności z europejskimi standardami.
3. Komisja wskazuje, że szczególną pilność należy nadać konkursom dotyczącym stanowisk w Sądzie Najwyższym oraz innym obszarom, gdzie standardy prawa do sądu są najbardziej narażone.
4. Reforma KRS: Komisja podkreśla, że optymalnym rozwiązaniem jest przeprowadzenie tych zmian po wyborze nowej KRS zgodnie ze standardami europejskimi (wybór członków sędziowskich przez sędziów). Komisja Wenecka akceptuje, aby
   w sytuacji, kiedy nowelizacja ustawy o KRS nie weszła w życie, wybór sędziowskich członków KRS przez Sejm został poprzedzony prawyborami na szczeblu samorządu sędziowskiego. Komisja Wenecka stwierdziła dosłownie, że to „krok we właściwym kierunku” w sytuacji braku osiągnięcia porozumienia politycznego co do projektu ustawy.

Komisja deklaruje gotowość do dalszej współpracy z władzami polskimi oraz Zgromadzeniem Parlamentarnym w celu udzielania dalszej pomocy i konsultacji w tej sprawie.

STANOWISKO MINISTERSTWA SPRAWIEDLIWOŚCI DO OPINII KOMISJI WENECKIEJ

Ministerstwo Sprawiedliwości popiera zasadnicze cele przedstawione w opinii Komisji Weneckiej i Dyrekcji Generalnej ds. Praw Człowieka i Rządów Prawa (DGI), w tym uznanie systemowego charakteru problemu oraz konieczność ustawowego uregulowania skutków nominacji sędziowskich powołanych lub promowanych z udziałem wadliwie ukształtowanej KRS. Resort podkreśla, że wszelkie rozwiązania muszą być zgodne zarówno z konstytucją, jak i europejskimi standardami prawa do niezależnego i bezstronnego sądu.

Ocena mechanizmów prawnych

Ministerstwo zwraca uwagę, że orzecznictwo TSUE i ETPCz nie daje podstaw do różnicowania sędziów SN w zależności od izby, do której zostali powołani. Dlatego ministerstwo postuluje, aby w ramach „grupy czerwonej” uwzględnić również tych sędziów z zachowaniem koniecznych gwarancji proceduralnych oraz możliwości kontroli sądowej.

Ministerstwo wskazuje, że jeśli status sędziego wynika bezpośrednio z ustawy, kontrola sądowa powinna dotyczyć wyłącznie prawidłowości przypisania do odpowiedniej grupy, natomiast pełna ocena kwalifikacyjna i merytoryczna powinna następować w konkursach z możliwością odwołania się do Sądu Najwyższego.

Grupa żółta oraz delegacje

Ministerstwo rozważy modyfikację przepisów dotyczących wcześniejszego odwołania sędziego z delegacji ustawowej, co wymaga zmiany odpowiednich przepisów projektu, celem zapewnienia prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości w okresie realizacji opiniowanej ustawy.

Wzruszalność orzeczeń

Ministerstwo zgadza się, że procedury wznowienia spraw powinny uwzględniać ogólne reguły proceduralne, jednak nie jest konieczne badanie, czy naruszenia w procesie powołania miały faktyczny wpływ na niezależność i bezstronność sędziego. Kluczowy jest wymóg ustanowienia sądu na podstawie prawa zgodnie z art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Ministerstwo Sprawiedliwości potwierdza gotowość do współpracy z instytucjami międzynarodowymi i parlamentem przy tworzeniu nowych przepisów. Celem jest doprecyzowanie rozwiązań zgodnych z europejskimi standardami praworządności, proporcjonalnych i takich, które skutecznie oraz możliwie szybko zagwarantują obywatelom prawo do niezależnego i bezstronnego sądu.