Seminarium pod nazwą Kuratela rodzinna w sprawach opiekuńczych. Wyniki badań i rekomendacje zmian, które odbyło się 20 kwietnia, zgromadziło przedstawicieli środowiska naukowego, sędziów oraz praktyków zajmujących się prawem rodzinnym. Wydarzenie zostało zorganizowane przez Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Ministerstwo Sprawiedliwości oraz Komisję Kodyfikacyjną Prawa Rodzinnego.

Seminarium otworzyła dr hab. Magdalena Szafranek, prof. UW i przewodnicząca Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Rodzinnego.

Dzisiejsze spotkanie gromadzi wybitnych ekspertów, których praca nad przedstawionymi raportami zasługuje na szczególne uznanie. Zorganizowane Spotkanie dotyczy tematu niezwykle ważnego, a jednocześnie wrażliwego społecznie, który coraz częściej pojawia się w debacie publicznej. Jest to również zagadnienie, nad którym trwają prace legislacyjne, w tym nad rozwiązaniami wykonawczymi w obszarze prawa rodzinnego – podkreśliła prof. Szafranek.

Dodała, że szczególnie istotna jest kwestia kontaktów dzieci z rodzicami oraz praktyk związanych z udziałem kuratora.

Wskazuje się na potrzebę refleksji nad tym, w jakich sytuacjach takie rozwiązania są rzeczywiście uzasadnione oraz jaki mają wpływ na relacje rodzinne. W dyskusji pojawiają się również ważne postulaty dotyczące pogłębiania wiedzy psychologicznej wśród sędziów rodzinnych, co może przyczynić się do bardziej świadomego kształtowania kontaktów rodzinnych – kontynuowała profesor.

Głos zabrał również Minister Sprawiedliwości Waldemar Żurek oraz dyrektor Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, prof. Piotr Rylski.

Spotykamy się, aby omówić zagadnienia stanowiące istotny, choć tylko wycinkowy fragment szerokiego obszaru prawa rodzinnego i jego funkcjonowania w praktyce. Jest to jednak odcinek niezwykle ważny – powiedział minister Żurek.

Zwrócił uwagę, że prawo rodzinne oraz funkcjonowanie sądów rodzinnych od lat pozostają w centrum zainteresowania opinii publicznej.

W debacie często pojawiają się skrajne oceny. Z jednej strony wskazuje się na niedoskonałości legislacyjne i brak odpowiednich narzędzi prawnych, które miałyby sprzyjać rozwiązywaniu konfliktów rodzinnych zamiast ich utrwalania. Z drugiej strony krytyka dotyczy praktyki stosowania prawa oraz funkcjonowania instytucji, które odpowiadają za jego realizację. W tym wszystkim kluczową rolę odgrywa kurator – osoba niezwykle istotna zarówno dla sądu, jak i dla stron postępowania. Jednocześnie funkcjonowanie kurateli, jej organizacja, sposób kształcenia, wynagradzania oraz rola w postępowaniach rodzinnych są przedmiotem licznych, często sprzecznych opinii. W centrum tych wszystkich sporów powinniśmy jednak niezmiennie umieszczać dobro dziecka. To ono powinno stanowić nadrzędny punkt odniesienia w sprawach rodzinnych. Chciałbym podkreślić, że celem reform powinno być stworzenie systemu, który sprzyja rozwiązywaniu konfliktów rodzinnych, a nie ich eskalacji – kontynuował minister Żurek.

W swoim wystąpieniu prof. Piotr Rylski podkreślił znaczenie badań nad prawem rodzinnym.

Dzisiejsze wydarzenie poświęcone jest jednemu z fundamentalnych aspektów prawa rodzinnego i opiekuńczego – kurateli rodzinnej. To właśnie w tej instytucji w sposób szczególny spotykają się teoria prawa rodzinnego oraz jego praktyczne stosowanie. Prawo rodzinne to nie tylko przepisy kodeksowe, ale przede wszystkim prawo w działaniu. Kuratorzy rodzinni nadają prawu rodzinnemu jego realną, praktyczną treść. Od sprawnie funkcjonującego systemu kurateli zależy realizacja podstawowych celów prawa rodzinnego, w tym w szczególności ochrona małoletnich oraz urzeczywistnienie zasady dobra dziecka – mówił prof. Rylski.

Zwrócił także uwagę na potrzebę prowadzenia merytorycznej i odpowiedzialnej debaty, obejmującej analizę obowiązujących przepisów, jak i praktyki ich stosowania.

Instytut prowadzi badania dotyczące kurateli i perspektyw jej dalszego rozwoju. Analizujemy rolę kuratora sądowego, sądu opiekuńczego, ośrodków pomocy społecznej oraz placówek oświatowych w postępowaniu wykonawczym. Prowadzimy badania dotyczące bezpieczeństwa kuratorów sądowych podczas wykonywania obowiązków służbowych – zagadnienie trudne metodologicznie, ale niezwykle istotne a także, analizujemy system aplikacji kuratorskiej i szkoleń, w tym skutki ich centralizacji. Instytut dostrzega fundamentalne znaczenie zagadnień związanych z kuratelą rodzinną. Liczę, że dzisiejsze seminarium pozwoli nie tylko na prezentację wyników badań, ale również na sformułowanie konkretnych postulatów, które usprawnią postępowania wykonawcze - kontynuował.

Wyniki badań i analiza praktyki

Podczas pierwszej części seminarium zostały przedstawione wyniki badań Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, opracowane przez ekspertów dla Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości.

Kurator Aleksander Samek przedstawił raport dotyczący prawnych i metodycznych aspektów udziału kuratora w kontaktach osoby uprawnionej z małoletnim, oparty na analizie konkretnych przypadków.

Zadania związane z udziałem kuratora przy orzeczonych przez sąd kontaktach osoby uprawnionej z małoletnim, od kilku lat stały się tematem ważnym, nie tylko dla samych kuratorów i sądów orzekających w tym zakresie, ale również instytucji dbających o dobro małoletnich oraz prawa obywatelskie.

Dr Alina Prusinowska-Marek przedstawiła raport oparty na badaniach aktowych i badaniach fokusowych zatytułowany Wykonanie orzeczeń o przymusowym odebraniu dziecka na podstawie art. 5986 k.p.c. Omówiła także najważniejsze zagadnienia związane z wykonywaniem orzeczeń o przymusowym odebraniu dziecka, wskazując na trudności praktyczne oraz potrzebę doprecyzowania przepisów.

Wyniki badania dotyczącego wykonywania orzeczeń o przymusowym odebraniu dziecka na podstawie art. 598 k.p.c. jednoznacznie wskazały na pilną potrzebę zmian w tym obszarze. Wśród kluczowych wniosków znalazł się postulat ujednolicenia praktyki sądów oraz działań kuratorów sądowych we wszystkich jednostkach sądów powszechnych. Jak zostało podkreślone, ma to istotne znaczenie nie tylko dla spójności systemu, lecz przede wszystkim dla stron postępowania opiekuńczego – w szczególności dla małoletniego, którego dobro pozostaje nadrzędnym celem podejmowanych działań.

Rekomendacje zmian legislacyjnych

Druga część spotkania dotyczyła propozycji zmian w prawie.

Dr Grzegorz Wrona zaprezentował rekomendacje zespołu analizującego przypadki, w których małoletni ponieśli śmierć lub doznali ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Wnioski te dotyczyły m.in. poprawy systemu reagowania instytucji oraz wzmocnienia mechanizmów ochrony dzieci. Sędzia Justyna Baduchowska przedstawiła projektowane zmiany przepisów regulujących kontakty z dzieckiem oraz nowelizujących postępowania w sprawach o ustalenie i wykonywanie kontaktów oraz w sprawach o odebranie dziecka.

Przedstawione raporty oraz wystąpienia zaproszonych gości wnoszą istotny wkład w uporządkowanie wiedzy i pozwalają spojrzeć na funkcjonujące stereotypy dotyczące pracy kuratorów oraz ich rzeczywistej roli. Wyniki badań (obejmujących analizę aktową, badania ankietowe oraz wywiady) ukazują złożoność problematyki i dostarczają szerokiej perspektywy na analizowane zagadnienia.

Istotnymi elementami poruszonymi w trakcie seminarium były:

• zapewnienie ścisłej współpracy między wszystkimi podmiotami, które zajmują się ochroną praw dziecka oraz uczestniczą w procedurach związanych z wykonywaniem orzeczeń sądów opiekuńczych,
• konieczność pilnych zmian legislacyjnych, które wprowadzą jasne zasady i mechanizmy takiej współpracy.

Zaprezentowane analizy i postulaty mogą w przyszłości wpłynąć na kształt zmian legislacyjnych w obszarze prawa rodzinnego, szczególnie w zakresie kurateli rodzinnej i ochrony dobra dziecka.

Fot. Franciszek Chodak/MS

Baza zdjęć dla mediów: 2026.04.20 | Seminarium Komisji Kodyfikacyjnej i IWS Flickr