Od odbudowy niezależności do nowoczesnej instytucji państwa prawa

Początkiem współczesnego notariatu w Polsce było uchwalenie 14 lutego 1991 roku ustawy Prawo o notariacie, która przywróciła notariuszom niezależność po okresie funkcjonowania państwowych biur notarialnych. Reforma nawiązywała do najlepszych tradycji przedwojennego notariatu oraz europejskiego modelu łacińskiego, uznawanego za jeden z najskuteczniejszych systemów ochrony bezpieczeństwa prawnego obywateli.

Przez ostatnie 35 lat notariat konsekwentnie umacniał swoją pozycję jako nowoczesna i stabilna instytucja państwa prawa. Państwo powierzało notariuszom kolejne kompetencje, doceniając ich rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa czynności prawnych oraz odciążaniu sądów od spraw niespornych, szczególnie w obszarze postępowań spadkowych.

W 1992 roku mieliśmy 527 notariuszy. Obecnie to pond 4300 osób, a więc zanotowaliśmy prawie 8-krotny wzrost. To dla obywatela dobry sygnał. To także świadczy o tym, że mamy w Polsce odpowiednią liczbę świetnie wykształconych prawników, którzy każdego dnia z ogromną starannością i rzetelnością wykonują powierzone im funkcje – powiedział minister sprawiedliwości Waldemar Żurek.  

Pamiętam moment, kiedy pojawiały się duże obawy związane z przekazaniem części kompetencji sądów powszechnych notariuszom. Dziś wiemy, że były one całkowicie nieuzasadnione. Od zawsze uważałem, że należy zmniejszać liczbę spraw, które rozpatrują sądy i powierzać część zadań kompetentnym, sprawdzonym prawnikom. Bardzo wysoko oceniam standard pracy notariuszy, także z perspektywy mojego doświadczenia jako wieloletniego sędziego cywilnego – dodał minister.

Minister podkreślił rolę notariuszy w odciążaniu sądów i zapowiedział dalsze rozszerzanie kompetencji samorządu notarialnego.

W 2025 roku notariusze sporządzili 170 tys. aktów poświadczenia dziedziczenia, niemal tyle samo protokołów dziedziczenia oraz ponad 250 tys. oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. To sprawy, które nie trafiły do sądu, co pozwoliło przyspieszyć wymiar sprawiedliwości i jednocześnie odciążyć przeciążone sądy.

Dlatego jednym z moich postulatów, realizowanych wspólnie z samorządem notarialnym, jest dalsze zwiększanie zakresu czynności, które nie muszą odbywać się w sądzie. Chcemy także rozwijać rozwiązania, w których określone sprawy będą mogły być prowadzone zarówno przez sądy, jak i notariuszy. Przy ponad 300 sądach rejonowych i ponad 3 tys. kancelarii notarialnych obywatele mogą być skutecznie zaopiekowani przez profesjonalnych prawników – zakończył szef resortu sprawiedliwości.

Notariat wobec wyzwań cyfrowej transformacji

Cyfryzacja zmienia sposób funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości i usług prawnych. Możliwość elektronicznego składania wniosków wieczystoksięgowych czy funkcjonowanie Rejestru Spadkowego to rozwiązania, które usprawniły obsługę obywateli i zwiększyły bezpieczeństwo obrotu prawnego. Rozwój nowych technologii otwiera przed notariatem kolejne możliwości, ale jednocześnie stawia nowe wyzwania związane z zachowaniem pewności prawa i ochroną praw obywateli.

Jednym z najważniejszych punktów konferencji był panel dyskusyjny „Pewność prawa i cyfryzacja – wyzwania notariatu w Europie” w którym wziął wiceminister sprawiedliwości Arkadiusz Myrcha. Uczestnicy debaty rozmawiali o wpływie cyfryzacji na bezpieczeństwo obrotu prawnego, przyszłości zawodu notariusza oraz kierunkach rozwoju usług notarialnych w Europie.

Podczas dyskusji paneliści wymienili się doświadczeniami związanymi z przechodzeniem od tradycyjnych aktów notarialnych do form elektronicznych, rolą samorządów notarialnych we wdrażaniu nowych technologii oraz wyzwaniami związanymi z wykonywaniem czynności notarialnych na odległość. Uczestnicy podkreślali, że fundamentami notariatu pozostają bezpieczeństwo prawne, zaufanie i odpowiedzialność, które dziś coraz silniej łączą się z rozwojem nowych technologii oraz cyfrowych usług dla obywateli

W konferencji udział wzięli przedstawiciele świata polityki, wymiaru sprawiedliwości, nauki oraz europejskich organizacji notarialnych, w tym reprezentanci notariatów francuskiego, niemieckiego i austriackiego.

Spotkanie stało się nie tylko okazją do podsumowania 35 lat funkcjonowania odrodzonego notariatu w Polsce, ale również przestrzenią do rozmowy o przyszłości zawodu w dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości prawnej i technologicznej.

Zdjęcia: Cezary Strawianko/MS

Baza zdjęć dla mediów: MS_GOV_PL’s albums | Flickr