Propozycje to efekt szerokich konsultacji społecznych, w ramach, których przeanalizowano wszystkie zgłoszone rozwiązania.

Co można deregulować w wymiarze sprawiedliwości? Chodzi nam o to, żeby cała ta wielka machina państwa funkcjonowała możliwie najbardziej sprawnie. Czy to jest przedsiębiorca, czy to jest obywatel, każdy z nas oczekuje od państwa tego samego - aby jego sprawa była rozpoznana szybko, skutecznie i w sposób możliwie przyjazny. Dlatego prostsze procedury, eliminacja zbędnych przepisów i przede wszystkim cyfryzacja wszędzie tam, gdzie jest to możliwe, to są rzeczy, o których chcemy dziś opowiedzieć – rozpoczął konferencję Maciej Berek, Minister Członek Rady Ministrów.

Program Deregulacja 2.0, którego celem jest stworzenie sprawnego i dostępnego wymiaru sprawiedliwości skupia się na likwidacji papierowej biurokracji, skróceniu czasu trwania postępowań oraz wykorzystaniu nowych technologii. Wszystko po to, by sądy skutecznie rozwiązywały problemy ludzi, szanując ich czas i pieniądze.

Chcemy maksymalnie ograniczyć papierową biurokrację i jak najszybciej rozwijać spójne usługi cyfrowe. Kluczowe jest jednak to, aby nowe rozwiązania były wprowadzane z myślą o ludziach, tak, by zarówno obywatele, jak i pracownicy wymiaru sprawiedliwości mogli z nich korzystać - mówił Minister Sprawiedliwości Waldemar Żurek.

Szczegóły zapowiadanych zmian, w tym plan działań i kolejne etapy wdrażania reformy przedstawił Wiceminister Sprawiedliwości Arkadiusz Myrcha.

Działania legislacyjne zostaną zrealizowane w oparciu o trzy filary - rozpoczął omawianie projektów minister Myrcha.

• Cyfryzacja, czyli wdrożenie nowoczesnych usług sądowych, które pozwolą obywatelom załatwić większość spraw bez wychodzenia z domu.
• Nowe kompetencje, które pozwolą odciążyć sędziów od zbędnych formalności i przekazać sprawy czysto urzędowe innym komórkom, co da sędziom więcej czasu na orzekanie.
• Lepsza organizacja pracy sądów, czyli uproszczenie procedur i dostosowanie ich do realiów, w jakich funkcjonują obecnie obywatele oraz przedsiębiorcy.

Plan działań i kolejne etapy wdrażania reformy Deregulacja 2.0.

CYFRYZACJA

Cyfrowe zmiany w sądach i prokuraturach, których celem jest skrócenie procedur, eliminacja ton papieru i umożliwienie obywatelom oraz przedsiębiorcom załatwiania spraw bez wychodzenia z domu.

• Zdalne rozprawy i przesłuchania w sprawach karnych. Przesłuchania (zarówno w prokuraturze, jak i przed sądem) oraz posiedzenia aresztowe będą mogły odbywać się online, a każda czynność będzie obowiązkowo nagrywana, co zapewni pełną przejrzystość.
• Sąd bez zaświadczeń (Broker Komunikacyjny). Po udanym wdrożeniu dostępu do baz PESEL czy KRK w Deregulacji 1.0, sądy zyskają automatyczny wgląd do kolejnych rejestrów, w tym CEPiK, Systemu Informacji Finansowej, REGON oraz Systemu Dozoru Elektronicznego.
• Cyfrowe akta i procesy online (sprawy karne i gospodarcze). W sprawach karnych i gospodarczych wprowadzony zostanie w pełni elektroniczny obieg dokumentów. Profesjonalni pełnomocnicy będą składać pisma wyłącznie cyfrowo, a obywatele zyskają wgląd do akt sprawy online, eliminując konieczność osobistych wizyt w sądzie. W określonych rodzajach spraw karnych (np. zabójstwa, terroryzm, gwałty ze szczególnym okrucieństwem, karuzele VAT-owskie) sądy karne będą w pełni elektronicznie. Elektroniczne będą: akta, orzeczenia, komunikacja (wnoszenie i doręczanie pism), protokoły rozpraw i posiedzeń. To wszystko, w połączeniu z pełnym rozszerzeniem zdalnego udziału stron w rozprawie oraz dostępem online do akta sprawy i wydanych orzeczeń w radykalny sposób usprawni pracę sądów, a obywatelom wymiernie ułatwi udział w postępowaniach, nie zaburzając ich dnia pracy, a często umożliwiając załatwienie sprawy w ogóle bez wychodzenia z domu (wysyłanie pism elektronicznie, dostęp do akt elektronicznie, udział w rozprawie i posiedzeniu zdalnie, z aktualnego miejsca pobytu – dom, praca, wakacje).
• Tzw. e-Weksel, czyli cyfrowe bezpieczeństwo. Elektroniczny Instrument Zabezpieczający (EIZ) będzie nowym rodzajem papieru wartościowego, stanowiącym alternatywę dla papierowych zabezpieczeń wierzytelności. Konstrukcja EIZ opiera się na centralnym rejestrze, kwalifikowanych usługach zaufania oraz zasadzie wyłącznej kontroli nad instrumentem, stanowiącej elektroniczny odpowiednik posiadania dokumentu. Zmiana ta wyeliminuje ryzyko zgubienia lub sfałszowania dokumentu, gwarantując pewność obrotu gospodarczego.
• Hybrydowe Akta Ksiąg Wieczystych. Sprawy wieczystoksięgowe stanowią ponad 1/3 wszystkich spraw w polskich sądach (ok. 5 mln rocznie). Dzięki zmianom możliwe będzie wykorzystywanie dokumentów elektronicznych jako podstawy wpisu w księdze wieczystej oraz składanie wniosków za pośrednictwem systemu teleinformatycznego przez wszystkich obywateli. Przyspieszy to postępowanie wieczystoksięgowe.

NOWE KOMPETENCJE

Drugi filar reformy koncentruje się na przyczynach przewlekłości postępowań. Przeniesienie powtarzalnych, urzędowych czynności na referendarzy i notariuszy da sędziom więcej czasu na orzekanie. Z kolei zmiany w przepisach dotyczących biegłych sądowych i mediatorów zapewnią sądom dostęp do profesjonalnego wsparcia.

• Kompleksowa reforma systemu biegłych sądowych. Długie oczekiwanie na opinie ekspertów to jeden z powodów przeciągających się procesów. Wszyscy biegli trafią do jednego, centralnego rejestru elektronicznego ROBUS. Dodatkowo, nowa ustawa wprowadzi Państwową Komisję Certyfikacyjną oraz obowiązkową, okresową weryfikację wiedzy i umiejętności biegłych.
• Krajowy Rejestr Mediatorów i wyższe stawki. Powstanie publiczny, bezpłatny i centralny Krajowy Rejestr Mediatorów, który ułatwi znalezienie odpowiedniego mediatora. Aby przyciągnąć najlepszych specjalistów już podniesione zostały ich wynagrodzenia. W sprawach majątkowych maksymalny limit wzrósł z 2 000 zł do nawet 8 000 zł, a stawki za posiedzenia w sprawach niemajątkowych wzrosły dwukrotnie.
• Więcej kompetencji dla referendarzy sądowych. Referendarze przejmą od sędziów kolejne rutynowe obowiązki. Ich kompetencje zostaną rozszerzone m.in. o sprawy spadkowe, upadłości konsumenckie oraz czynności związane z pomocą prawną. Dzięki temu obieg dokumentów zostanie uproszczony, a sędziowie będą mieli więcej czasu na orzekanie.
• Więcej uprawnień dla notariuszy. Po zmianie przepisów notariusz będzie mógł złożyć w imieniu obywatela wniosek o wpis do księgi wieczystej również wtedy, gdy sprawa nie jest związana z aktem sporządzanym w jego kancelarii. Dodatkowo notariusze zyskają ułatwienie w zakresie bezpośredniego, automatycznego dostępu do Krajowego Rejestru Zadłużonych (KRZ), co przyspieszy transakcje i zwiększy bezpieczeństwo prawne obrotu.

ORGANIZACJA PRACY SĄDÓW

Trzeci filar Deregulacji 2.0 ma za zadanie zreorganizować pracę sędziów oraz urzędników tak, aby sprawy mniej skomplikowane były rozwiązywane natychmiast lub bliżej miejsca zamieszkania obywatela.

• Porozumienie mediacyjne w sprawach karnych. Prokuratorzy zyskają narzędzie do szybkiego kończenia spraw bez angażowania sądu. W przypadku mniej poważnych przestępstw, postępowanie będzie można umorzyć już na etapie przygotowawczym. Warunkiem jest współpraca sprawcy, naprawienie szkody i ugoda z pokrzywdzonym oraz - jeżeli prokurator uzna to za konieczne - uiszczenie świadczenia w wysokości od 1000 do 20000 zł.
• Ograniczenie biurokracji. Nowy, prostszy wzór rocznych informacji o działalności sądów przyniósł 75-procentową redukcję zużycia papieru. Kolejnym krokiem jest uproszczenie kontroli i wizytacji w sądach, co da prezesom sądów więcej czasu na realne zarządzanie sądem.
• Nowe progi WPS. Podniesione zostaną progi Wartości Przedmiotu Sporu (WPS), które decydują o tym, czy sprawa trafia do sądu rejonowego, czy okręgowego. Sprawy do 150 tys. zł będą rozstrzygane przez sądy rejonowe. Dla obywateli oznacza to koniec podróży do sądów okręgowych, często oddalonych o dziesiątki kilometrów. Ponadto podwyższony do 30 tys. zostanie próg kwotowy spraw rozpoznawanych w postępowaniu uproszczonym, co przekłada się na dostosowanie zakresu tego postępowania do aktualnych realiów gospodarczych i ekonomicznych, w szczególności do postępującego wzrostu gospodarczego oraz istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza, jaka nastąpiła w ostatnich latach.
• Ograniczenie postępowania klauzulowego. Likwidacji ulegnie procedura polegająca na konieczności uzyskiwania w sądzie klauzuli wykonalności dla prawomocnego wyroku. Prawomocne orzeczenie sądu będzie od razu podstawą do działania dla komornika, który sam zweryfikuje warunki wszczęcia egzekucji.
• Zwolnienie z kosztów sądowych. Obywatele w najtrudniejszej sytuacji materialnej, którzy pobierają już świadczenia z pomocy społecznej, nie będą musieli po raz kolejny przechodzić przez stresującą procedurę udowadniania ubóstwa przed sądem. Do zwolnienia z kosztów sądowych wystarczy sam dokument potwierdzający prawo do zasiłku.

Deregulacja 2.0 to zwrot w stronę ułatwień dla obywateli i przedsiębiorców. Dzięki załatwianiu spraw przez internet, uwolnieniu sędziów od papierkowej roboty i uproszczeniu procesów, sądy staną się szybsze, tańsze i łatwiej dostępne.

Do końca 2026 roku wszystkie propozycje będą przyjęte przez rząd albo będą na zaawansowanym etapie rządowych prac legislacyjnych.