Wniosek o jej sporządzenie złożył w marcu br. Marszałek Sejmu RP Włodzimierz Czarzasty, po tym jak Prezydent skierował przedmiotowy projekt do Sejmu po zawetowaniu rządowego projektu ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa i ustawy – Kodeks wyborczy.

Nie do pogodzenia jest pozostawanie w kręgu państw demokratycznych i tworzenie takiego prawa, jak zaproponował Pan Prezydent. Projekt drastycznie uderza w niezawisłość sędziowską. Jego jedynym celem jest wywołanie „efektu mrożącego” w środowisku sędziowskim i całkowite podporządkowanie go władzy wykonawczej – ocenił wiceminister sprawiedliwości Dariusz Mazur.

W ostatnich tygodniach miały miejsce wizyty studyjne przedstawicieli Komisji Weneckiej w Polsce, w tym w Ministerstwie Sprawiedliwości. Na spotkaniu przedstawiciele resortu przedstawili zastrzeżenia co do treści projektu, które znalazły odzwierciedlenie w ostatecznym brzmieniu opinii.

Komisja potwierdza, że problem wadliwie powołanych sędziów ma w Polsce charakter systemowy. Zauważa jednocześnie, że podobne rozwiązania oceniała już w 2020 roku, opiniując „ustawę kagańcową”, i nie widzi powodu, by odstąpić od ówczesnego krytycznego stanowiska. Zwrócono uwagę, że opiniowany projekt w wielu aspektach jest jeszcze bardziej szkodliwy od wspomnianej „ustawy kagańcowej”.

Zgodnie z opinią, w wyniku przyjęcia tej ustawy sędziowie zostaliby postawieni w „niemożliwej sytuacji” wyboru między orzeczeniami polskiego Trybunału Konstytucyjnego a prawem europejskim, co doprowadziłoby do znacznego pogłębienia naruszeń prawa UE (par. 23).

Komisja Wenecka podkreśla wprawdzie zasadę, że sam fakt powołania sędziego po zaopiniowaniu jego kandydatury przez wadliwą Krajową Radę Sądownictwa nie wystarcza do automatycznej oceny, iż skład sądu z jego udziałem nie tworzy bezstronnego i niezależnego trybunału, jednak kategorycznie nie akceptuje postanowień projektu ustawy zmierzających do ograniczenia kompetencji sędziów w zakresie weryfikowania niezależności i bezstronności innych sędziów (par. 31).

Zdecydowanej krytyce poddano również zakaz uczestniczenia w stowarzyszeniach sędziowskich. Uznano go za sprzeczny z prawem obywateli do stowarzyszania się, gwarantowanym przez art. 11 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (par. 41). Wskazano dodatkowo na jego charakter „ad hominem”, oznaczający uciążliwość skierowaną wprost przeciwko konkretnemu stowarzyszeniu (par. 42).

W opinii odniesiono się także do kwestii ingerencji w status sędziowski. Przewidziane w projekcie odsunięcie sędziego z zawodu z mocy prawa za „odmowę wykonywania wymiaru sprawiedliwości” stanowi w ocenie Komisji niedopuszczalną ingerencję władzy ustawodawczej we władzę sądowniczą, co wprost uderza w fundamentalną zasadę podziału władz (par. 52).

Komisja wskazuje, że uchwalenie projektu przedłożonego przez Prezydenta pogłębiłoby kryzys rządów prawa w Polsce, wywierając zarazem bardzo negatywny wpływ na stosowanie orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w krajowym porządku prawnym.

Ministerstwo Sprawiedliwości podziela konkluzje przedstawione przez Komisję Wenecką. Od momentu zaprezentowania przez Prezydenta projektu kierownictwo resortu odnosiło się do niego krytycznie i podkreślało niemożność pogodzenia go z polską Konstytucją i zobowiązaniami międzynarodowymi, jakie ciążą na Rzeczpospolitej Polskiej. Ponadto przyjęcie tej ustawy miałoby niekorzystny wpływ na sytuację budżetu państwa – jej stosowanie generowałoby kolejne odszkodowania zasądzane przez Europejski Trybunał Praw Człowieka z tytułu naruszenia prawa do rzetelnego procesu.

W dn. 17 czerwca br. Marszałek Sejmu RP Włodzimierz Czarzasty poinformował, że prezydencki projekt ustawy o przywróceniu prawa do sądu oraz rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki nie otrzyma sejmowego numeru druku i nie będzie procedowany.

Polski rząd wyraża wolę dalszej współpracy z Komisją Wenecką na rzecz przywracania praworządności i umacniania standardów praw człowieka.

Z całością opinii można zapoznać się tutaj:

https://www.coe.int/en/web/venice-commission/-/cdl-ad-2026-020-e