W Senacie odbyło się (1 lipca br.) wspólne posiedzenie Komisji Ustawodawczej oraz Komisji Praw Człowieka i Praworządności poświęcone projektowi „Radca prawny dla dziecka - krajowy system ochrony praw dziecka w kontekście neuroróżnorodności i niepełnosprawności, w tym niepełnosprawności niewidocznej”. Resort sprawiedliwości reprezentował Wiceminister Sławomir Pałka.

Ponadresortowe porozumienie

W posiedzeniu wzięli udział m.in. Wicemarszałek Senatu RP, przedstawiciele Ministerstwa Edukacji Narodowej, Rzeczniczka Praw Dziecka Monika Horna-Cieślak, Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Stanisław Trociuk, a także liczni reprezentanci strony społecznej i świata nauki.

Spotkanie w tak zróżnicowanym gronie pozwala wyjść poza ramy poszczególnych wydziałów ministerstw i spojrzeć na problem z szerszej perspektywy. Dla kierownictwa resortu priorytetem jest przekucie dzisiejszych wniosków w konkretne przepisy i standardy. Jesteśmy w pełni otwarci na Państwa rekomendacje oraz głos doradczy. Chcemy wspierać wartościowe projekty, aby prawo realnie działało w praktyce, a nie tylko na papierze – mówił wiceminister Pałka.

Debata w izbie wyższej parlamentu stanowi bezpośrednie rozwinięcie uchwały Senatu RP z 21 maja 2026 r. w sprawie godności osób neuroróżnorodnych. Uczestnicy spotkania zgodnie podkreślali, że nowoczesne państwo nie powinno poprzestawać na deklaracjach ustawowych, lecz budować swoją siłę poprzez zapewnienie realnej dostępności i poszanowania różnorodności obywateli - w szczególności tych najmłodszych, borykających się z niepełnosprawnościami widocznymi i niewidocznymi (w tym spektrum autyzmu czy ADHD).

Dla Ministerstwa Sprawiedliwości kwestia równości wobec prawa jest bardzo ważna i chodzi o równość prawa nie na papierze, ale w realnym życiu – w urzędzie, sądzie, w kontaktach społecznych – podkreślił wiceminister Pałka.

Ogólnopolska sieć wyspecjalizowanych pełnomocników

Głównym punktem posiedzenia była prezentacja założeń projektu Krajowej Izby Radców Prawnych (KIRP), zmierzającego do utworzenia stabilnego, ogólnopolskiego systemu certyfikowanych radców prawnych wyspecjalizowanych w ochronie praw dziecka.

Nowy system ma zagwarantować rodzinom i dzieciom w kryzysie bezpłatny dostęp do profesjonalnej i zindywidualizowanej pomocy prawnej m.in. w obszarach zabezpieczenia edukacyjnego, ochrony zdrowia oraz rzetelnego traktowania przed organami państwowymi. Celem inicjatywy jest stworzenie procedur, które odciążą rodziny zmagające się z barierami biurokratycznymi i zapobiegną konieczności wieloletniego „błądzenia” po strukturach wymiaru sprawiedliwości.

Podmiotowe podejście kluczem do ochrony praw dziecka

W toku dyskusji mocno akcentowano potrzebę wdrożenia standardu tzw. „dostępności podmiotowej” dziecka, wynikającego wprost z Konwencji o prawach dziecka. Nowy model zakłada stanowczy sprzeciw wobec traktowania małoletnich jako „przedmiotu” procedur prawnych, postępowań czy diagnoz. Wymaga to pilnego dostosowania przestrzeni sądowej, form wsparcia oraz - przede wszystkim - języka komunikacji prawnej do możliwości i percepcji dziecka.

Przedstawiciele rządu oraz organów konstytucyjnych zgodnie zapowiedzieli szeroką współpracę nad wypracowaniem standardów certyfikacji prawników, modelu szkoleń kadr pedagogicznych oraz procedur współpracy międzyresortowej.

Kampania MS „Zrozumieć - Pomóc”: przyjazne sądy i prokuratury

Uzupełnieniem tych działań w skali całego wymiaru sprawiedliwości jest długofalowa, systemowa kampania Ministerstwa Sprawiedliwości „Zrozumieć - Pomóc”. Program integruje wiedzę prawniczą, psychologiczną oraz unikalne doświadczenia wszystkich osób neuroróżnorodnych. Jej celem jest eliminowanie barier sensorycznych i komunikacyjnych w sądach oraz prokuraturach, tak aby każda osoba neuroróżnorodna miała zapewnione pełne poczucie bezpieczeństwa i równe traktowanie.

Kluczowe założenia projektu:

• Jasna komunikacja: stosowanie prostego języka, unikanie żargonu, metafor i upewnianie się, czy świadek lub strona postępowania dokładnie rozumie informacje.
• Przewidywalność: wyjaśnianie przebiegu czynności procesowych krok po kroku w celu redukcji lęku.
• Ograniczenie bodźców sensorycznych: zapewnienie wyciszonego otoczenia, eliminacja hałasu oraz dawanie większej ilości czasu na przetworzenie informacji i odpowiedź, bez wywierania presji.
• Obiektywna ocena zachowań: zrozumienie, że brak kontaktu wzrokowego czy ruchy powtarzalne (tzw. stimy) są naturalną metodą radzenia sobie ze stresem, a nie oznaką kłamstwa czy braku szacunku.
• Pełne wsparcie i elastyczność: możliwość korzystania z pomocy osób wspierających, przerw w trakcie czynności procesowych oraz narzędzi sensorycznych (np. słuchawek wygłuszających, gniotków).

Projekt działa w oparciu o ustawę o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami i dąży do wyeliminowania barier wynikających z niewiedzy, gwarantując równe uczestnictwo w procesach sądowych każdemu obywatelowi.

Przedstawiciele rządu oraz organów konstytucyjnych zgodnie zapowiedzieli szeroką współpracę nad wypracowaniem standardów certyfikacji prawników, modelu szkoleń kadr pedagogicznych oraz procedur współpracy międzyresortowej.

Fot. Kancelaria Senatu