Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu (dalej: Trybunał lub ETPC) wydał 6 lutego 2025 r. wyrok w sprawie skargi Caldarar i Inni przeciwko Polsce (nr skargi 6142/16), dotyczącej zarzutu naruszenia art. 8, art. 13 i art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (dalej: Konwencja lub EKPC) oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji, w związku z rozbiórką w 2015 r. obozowiska, które zbudowało bez pozwolenia na budowę pięć rodzin składających się z 16 obywateli rumuńskich pochodzenia romskiego na działce przy ulicy Paprotnej we Wrocławiu. Skarżący skarżyli się, że władze publiczne zburzyły ich obozowisko w następstwie postępowania administracyjnego, w którym skarżący nie byli stroną i o którym nie zostali formalnie poinformowani.

 

Rząd zgłosił wstępne zastrzeżenia, że w niniejszej sprawie nie doszło do ingerencji, ponieważ skarżący nie wykazali wystarczającego związku z miejscem swojego osiedlenia. Ponadto, rząd argumentował również, że ingerencja była zgodna z prawem i uzasadniona w rozumieniu art. 8 ust. 2 Konwencji. W tym celu podkreślił, że obozowisko skarżących było nielegalne i niebezpieczne.

 

Trybunał wskazał, że rozbiórki dokonano zgodnie z prawem krajowym, a objęte nią budowle nie spełniały odpowiednich wymogów bezpieczeństwa, sanitarnych lub budowlanych. Nakazy rozbiórki realizowały także uzasadnione cele zapewnienia przede wszystkim porządku publicznego, w sensie zapewnienia zgodności z planowaniem urbanistycznym i zwalczania bezprawnej budowy, oraz ochrony praw innych osób, w sensie zapewnienia bezpieczeństwa osobistego wszystkich osób przebywających na terenie i w jego pobliżu. Niemniej jednak ETPC uznał pięcioma głosami do dwóch, że doszło do naruszenia art. 8 EKPC. Zdaniem Trybunału, wyburzenie nielegalnego osiedla skarżących przy ulicy Paprotnej przez władze lokalne w dniu 22 lipca 2015 roku stanowiło ingerencję w ich prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego. W ocenie ETPC, ingerencja w prawa skarżących nie była jednak „konieczna w demokratycznym społeczeństwie” w rozumieniu art. 8 ust. 2 EKPC. W tym kontekście Trybunał podkreślił,

że skarżącym nie przyznano statusu strony w postępowaniu krajowym, nie zostali poinformowani o decyzjach podjętych w ich sprawie i zostali pozbawieni możliwości dochodzenia swoich praw i korzystania ze zwykłych środków odwoławczych przeciwko podjętym działaniom. W konsekwencji nie mogli dążyć do tego, aby władze administracyjne lub sądy dokonały oceny proporcjonalności przed wydaniem nakazu rozbiórki. W rezultacie skarżący nie mogli uzyskać od władz skutecznego rozpatrzenia ich argumentów dotyczących ryzyka bezdomności i jej reperkusji dla ich życia prywatnego i rodzinnego dla celów jakiejkolwiek oceny proporcjonalności.

 

Jak wskazał ETPC, inną istotną kwestią w niniejszej sprawie jest to, czy władze złagodziły skutki zarządzonego przez siebie środka. Dotyczy ona zarówno sposobu, w jaki zaplanowano i przeprowadzono rozbiórkę, jak i możliwości wcześniejszego przeniesienia skarżących. W tym kontekście Trybunał stwierdził, że udział skarżących w postępowaniu dotyczącym bezprawnej budowy mógł umożliwić im dopilnowanie, aby rozbiórka została zaplanowana w sposób dający im rozsądną ilość czasu na spakowanie się i przeniesienie w inne miejsce, a także możliwość przygotowania się do rozbiórki, co złagodziłoby napięcia i zminimalizowało straty materialne. W szczególności skarżącym nie zostało przekazane jakiekolwiek formalne lub pisemne powiadomienie o planowanej rozbiórce. W rezultacie rozbiórka była dla nich pewnym zaskoczeniem, spowodowała ich niepokój i dalsze poczucie marginalizacji. Ponadto, w odniesieniu do sposobu, w jaki przeprowadzono rozbiórkę, Trybunał zauważył, że zgodnie z twierdzeniami skarżących, które nie zostały zakwestionowane przez Rząd, rzeczy osobiste skarżących, zwierzęta domowe oraz przedmioty o istotnej wartości lub niezbędne (takie jak leki) zostały zniszczone lub przewiezione do miejsca, o którym skarżący nie zostali powiadomieni.

 

Odnosząc się do możliwości relokacji skarżących ETPC stwierdził, że otrzymali oni w odpowiednim czasie oferty alternatywnego i odpowiedniego zakwaterowania oraz pomocy finansowej. Skarżący otrzymali ogólną pomoc i zostali zachęceni do poprawy swoich warunków socjalnych poprzez podjęcie nauki języka i zarejestrowanie się w ośrodku dla bezrobotnych. Trybunał uznał zatem, że niechęć skarżących do skorzystania z tych ofert przyczyniła się do ich bezdomności bezpośrednio po wyburzeniu. Trybunał zauważył również, że przynajmniej kilku skarżących ostatecznie zdecydowało się skorzystać z długoterminowego programu mieszkaniowego ustanowionego w ramach współpracy między władzami lokalnymi a organizacjami pozarządowymi.

 

Trybunał uznał, że władze w niniejszej sprawie nie zapewniły zgodności procesu decyzyjnego ze standardami Konwencji. W szczególności Trybunał podkreślił, że trudna sytuacja Romów jako mniejszości oznacza, że należy zwrócić szczególną uwagę na ich potrzeby i odmienny styl życia zarówno w odpowiednich ramach regulacyjnych, jak i przy podejmowaniu decyzji w konkretnych sprawach.

 

Skarżących podzielono na pięć gospodarstw domowych i zasądzono na rzecz każdego z tych gospodarstw zadośćuczynienie w wysokości 5.000 EUR (pięć tysięcy euro). Trybunał stwierdził, jednocześnie że nie ma potrzeby badania skarg na podstawie art. 13 lub art. 14 w związku z art. 8 Konwencji.