Międzynarodowe prawo humanitarne (zwane także prawem konfliktów zbrojnych lub prawem wojennym) jest regulowane umowami międzynarodowymi oraz prawem zwyczajowym.

Tak jak inne działy międzynarodowego prawa publicznego, prawo humanitarne wyrosło z ukształtowanych przez wieki zwyczajów międzynarodowych. Począwszy od drugiej połowy XIX stulecia obie grupy reguł kodyfikowane są w licznych umowach wielostronnych. Ewolucja ta uczyniła z międzynarodowego prawa humanitarnego zbiór norm o następujących cechach specyficznych:

Po pierwsze, prawo humanitarne jest jedną z dziedzin prawa międzynarodowego publicznego o największej liczbie przyjętych traktatów wielostronnych. Wielkie kodyfikacje haskie i genewskie XIX i XX wieku należały do największych przedsięwzięć prawotwórczych współczesnego prawa międzynarodowego. Co więcej, obok kodyfikacji doszło do zawarcia wielu dalszych konwencji w ramach tzw. postępowego rozwoju prawa międzynarodowego, m.in. pod wpływem innowacji technologicznych w odniesieniu do środków i metod walki zbrojnej.

Po drugie, jedną ze specyficznych cech wypracowanego zbioru umów międzynarodowego prawa humanitarnego stało się oddziaływanie relacji przyczynowo-skutkowych pomiędzy konfliktami zbrojnymi a kolejnymi zmianami stanu prawnego.  Twierdzi się, że każda nowa konwencja pojawia się o jedną wojnę za późno. Kolejne konflikty unaoczniały bowiem istnienie wielu luk, niejasności i niekonsekwencji oraz trudności interpretacyjnych związanych z konwencjami, co wymuszało naturalny odruch regulacyjny, czyli potrzebę podjęcia po wojnie kroków kodyfikacyjnych w celu poprawienia
i uzupełnienia obowiązujących uregulowań traktatowych.

Po trzecie, znaczna część regulacji międzynarodowego prawa humanitarnego nabrała, pod wpływem powyższego trendu, charakteru norm bardziej wyrazistych i doprecyzowanych, a to z kolei uważane jest za jeden z istotnych czynników przyczyniających się do respektowania międzynarodowego prawa humanitarnego, w odróżnieniu od norm niejasnych bądź trudnych do jednoznacznej interpretacji. Zbyt precyzyjne formułowanie postanowień konwencji w odniesieniu do kwestii dotyczących międzynarodowego prawa humanitarnego może jednakże prowadzić do przesadnego rozbudowania przyjętych postanowień. 

Po czwarte, specyficznym skutkiem sposobu sporządzania, rozwijania oraz uzupełniania norm prawa humanitarnego stało się to, że znaczna ich część została sformułowana w języku norm samowykonalnych (self-executing rules), a zatem norm nadających się do bezpośredniego zastosowania bez potrzeby uchwalania stosownych aktów  implementujących je do prawa krajowego.

Po piąte, inaczej niż w innych działach prawa międzynarodowego, w obszarze międzynarodowego prawa humanitarnego nie doszło do zredukowania roli prawa zwyczajowego. Przeciwnie, międzynarodowe prawo humanitarne zostało w istotnym stopniu wzmocnione przez wypracowanie zbioru na kształt kodeksu norm prawa zwyczajowego.

Po szóste, wewnątrz systemu normatywnego międzynarodowego prawa humanitarnego doszło do silnych działań integracyjnych. Przejawem tego stało się powolne odchodzenie od podziału na prawo haskie (reguły walki), ujęte głównie w Konwencjach haskich 1899  i 1907 r., oraz  prawo genewskie  (reguły ochrony), odzwierciedlone w Konwencjach genewskich z 1949 r. i Protokołach Dodatkowych z 1977 r. do tych Konwencji. 

Po siódme, wyraźne wzmocnienie uzyskał trend do zbliżania i zintegrowania reguł prawa humanitarnego stosowanego w międzynarodowych i niemiędzynarodowych konfliktach zbrojnych, co stwarza szanse na wzmocnienie ochrony osób dotkniętych zwłaszcza tymi ostatnimi konfliktami.

Po ósme, wzmocnieniu i rozbudowaniu podlega ta część prawa międzynarodowego, która dotyczy ścigania i karania poważnych naruszeń i innych naruszeń międzynarodowego prawa humanitarnego. Obserwuje się duży rozwój międzynarodowego prawa karnego, temu zjawisku sprzyja zwłaszcza powołanie kilku trybunałów ad hoc, trybunałów hybrydowych, oraz stałego Międzynarodowego Trybunału Karnego.

Do najważniejszych umów międzynarodowych z zakresu międzynarodowego prawa humanitarnego należą  m.in.:

• KG I - Konwencja Genewska o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych, podpisana w Genewie dnia 12 sierpnia 1949 r. (Dz. U. z 1956 r. Nr 38, poz. 171);
• KG II - Konwencja Genewska o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu, podpisana w Genewie dnia 12 sierpnia 1949 r. (Dz. U. z 1956 r. Nr 38, poz. 171);
• KG III - Konwencja Genewska o traktowaniu jeńców wojennych, podpisana w Genewie dnia 12 sierpnia 1949 r. (Dz. U. z 1956 r. Nr 38, poz. 171),
• KG IV - Konwencja Genewska o ochronie osób cywilnych podczas wojny, podpisana w Genewie dnia 12 sierpnia 1949 r. (Dz. U. z 1956 r. Nr 38, poz. 171)
• PD I - Protokół dodatkowy do Konwencji Genewskich z 12 sierpnia 1949 r., dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I), sporządzony w Genewie dnia 8 czerwca 1977 r. (Dz. U. z 1992 r. poz. 175)
• PD II - Protokół dodatkowy do Konwencji Genewskich z 12 sierpnia 1949 r., dotyczący ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), sporządzony w Genewie dnia 8 czerwca 1977 r. (Dz. U. z 1992 r. poz. 175)
• PD III - Protokół dodatkowy do Konwencji Genewskich z 12 sierpnia 1949 r., dotyczący przyjęcia dodatkowego znaku rozpoznawczego (Protokół III), przyjęty w Genewie dnia 8 grudnia 2005 r. (Dz. U. z 1992 r. poz. 447)

Zobowiązania międzynarodowe z zakresu międzynarodowego prawa humanitarnego są przyjmowane w trakcie Międzynarodowych Konferencji Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca,  najwyższego  organu decyzyjnego Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca (w skład którego wchodzą: krajowe stowarzyszenia Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca,  Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża, Międzynarodowa Federacja Stowarzyszeń Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca) z udziałem państw-stron Konwencji genewskich (obecnie 196 państw).

W trakcie 34. Międzynarodowej Konferencji Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca, która odbyła się w dniach 28-31 października 2024 roku w Genewie, Rzeczpospolita Polska i Polski Czerwony Krzyż podjęły poniższe zobowiązania humanitarne na lata 2024-2028.

Zobowiązanie zgłoszone przez Rząd RP:

1. Włączenie działań na rzecz zapewnienia ochrony osób z niepełnosprawnościami w kontekście konfliktów zbrojnych do międzynarodowych standardów odnoszących się do osób z niepełnosprawnościami;
2. Działania na rzecz zapewnienia ochrony dzieci w kontekście konfliktów zbrojnych.

Zobowiązania zgłoszone przez Rząd RP wspólnie z PCK:

1. Wzmocnienie uznania i usług przywracania więzi rodzinnych;
2. Zapewnienie migrantom dostępu, godności, poszanowania różnorodności i włączenia społecznego;
3. Wzmocnienie instytucjonalne na rzecz wdrażania międzynarodowego prawa humanitarnego (MPH) i ochrony znaku;
4. Wyznaczanie standardów edukacji humanitarnej w Polsce;
5. Tworzenie podstaw skutecznej gotowości oraz reagowania w przypadku katastrof i sytuacji nadzwyczajnych na dużą skalę;Wzmocnienie pomocniczej roli Polskiego Czerwonego Krzyża;
6. Uzupełnienie informacji normatywnych dotyczących ustawodawstwa polskiego implementującego postanowienia instrumentów międzynarodowego prawa humanitarnego.

Polska przyłączyła się do także zobowiązania otwartego Włoch dotyczącego wzmocnienia i włączania osób z niepełnosprawnościami w sytuacjach zagrożenia, w tym w sytuacjach konfliktów zbrojnych i katastrof (Open Pledge on Enhancing the protection and inclusion of persons with disabilities during situations of risks, including situations of armed conflicts and disasters).

Ponadto Polska przyjęła  zobowiązania, które zostały podjęte wspólnie przez UE i jej państwa członkowskie (10 zobowiązań).

Wszystkie zgłoszone przez Polskę zobowiązania znajdują się w systemie elektronicznym MK.

Ministerstwo Spraw Zagranicznych współdziała  z innymi instytucjami w wypełnianiu przyjętych zobowiązań.  Ponadto Ministerstwo Spraw Zagranicznych opracowuje opinie z zakresu prawa międzynarodowego publicznego, w tym międzynarodowego prawa humanitarnego  oraz bierze udział w pracach organizacji i instytucji międzynarodowych zajmujących się problematyką prawno-międzynarodową, w tym uczestniczy w działalności związanej z kodyfikacją i rozwojem prawa międzynarodowego, w tym prawa humanitarnego.

Dodatkowo Ministerstwo Spraw Zagranicznych uczestniczy w przygotowywaniu stanowisk Rzeczypospolitej Polskiej w postępowaniach przed sądami międzynarodowymi oraz w innych postępowaniach, związanych z rozstrzyganiem sporów międzynarodowych, dla których organem właściwym jest Minister.

Ważnym forum współpracy oraz uzgadniania działań w zakresie międzynarodowego prawa humanitarnego jest  Zespół do Spraw Międzynarodowego Prawa Humanitarnego.

Zespół do Spraw Międzynarodowego Prawa Humanitarnego powstał na podstawie Zarządzenia nr 51 Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 maja 2004 roku
w sprawie powołania Zespołu do Spraw Międzynarodowego Prawa Humanitarnego (M. P. z 2020 r. poz. 999 i 1103). Zespół jest organem opiniodawczo-doradczym Prezesa Rady Ministrów. Jego zadaniem jest upowszechnianie norm międzynarodowego prawa humanitarnego i właściwe  implementowanie ich do polskiego systemu prawnego.

Przedstawiciele Ministerstwa Spraw Zagranicznych zapewniają obsługę administracyjno-biurową Zespołu i przewodniczą jego pracom, pełniąc rolę koordynacyjną.

Zespół ds. Międzynarodowego Prawa Humanitarnego realizuje swoje zadania poprzez: dokonywanie przeglądu i analizę umów międzynarodowych dotyczących międzynarodowego prawa humanitarnego, formułowanie opinii w tym zakresie,  przedstawianie Prezesowi Rady Ministrów okresowych opinii na temat działań legislacyjnych, organizacyjnych i edukacyjnych, jakie należy podjąć w celu zapewnienia wykonywania zobowiązań Rzeczypospolitej Polskiej w dziedzinie międzynarodowego prawa humanitarnego oraz formułowanie propozycji związanych z przygotowaniem aktów prawnych mających na celu wdrożenie do polskiego ustawodawstwa norm międzynarodowego prawa humanitarnego.

Jednym ze sposobów na wzmocnienie monitorowania i przestrzegania międzynarodowego prawa humanitarnego są narodowe raporty z krajowej implementacji i przestrzegania międzynarodowego prawa humanitarnego.

Dobrowolne raportowanie przez państwa implementacji międzynarodowego prawa humanitarnego, następnie publikacja tych raportów i wymiana informacji między państwami co do raportowania  przyczyniają się do wzrostu poziomu implementacji międzynarodowego prawa humanitarnego na arenie międzynarodowej.

Od 2009 r. Zespół ds. Międzynarodowego Prawa Humanitarnego podjął szereg działań służących upowszechnianiu międzynarodowego prawa humanitarnego. Powołano, między innymi, trzy zespoły problemowe, których zadaniem było opracowanie I, II, III i IV Raportu o implementacji i upowszechnianiu międzynarodowego prawa humanitarnego w Polsce oraz przeanalizowanie zobowiązań w zakresie działań pomocowych wynikających z umów międzynarodowych dotyczących rozbrojenia konwencjonalnego i przyjęcie określonych propozycji dalszych działań w tym zakresie.

V Raport z implementacji i upowszechniania międzynarodowego prawa humanitarnego w Rzeczypospolitej Polskiej, podsumowuje działania prowadzone zarówno w kraju, jak i za granicą przez właściwe organy administracji publicznej, instytucje publiczne i Polski Czerwony Krzyż w latach 2019-2023. Celem Raportu jest kontynuacja przeglądu ustawodawstwa i praktyki krajowej w zakresie zgodności z normami międzynarodowego prawa humanitarnego.

Opracowywanie raportów jest świadectwem wagi, jaką Polska przywiązuje do przestrzegania międzynarodowego prawa humanitarnego i upowszechniania wiedzy na jego temat.

Należy ponadto zaznaczyć, iż MSZ dokonało tłumaczenia na język polski oraz opublikowało „Podręcznik z San Remo dotyczącego prawa międzynarodowego mającego zastosowanie do konfliktów zbrojnych na morzu, przyjętego dnia
12 czerwca 1994 roku”. Powyższa publikacja stanowi wypełnienie zobowiązania Polski, podjętego w 2015 r. w trakcie 32. Międzynarodowej Konferencji Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca. Tłumaczenie "Podręcznika" jest ważnym krokiem na drodze do upowszechniania wiedzy na temat prawa konfliktów zbrojnych, które niezmiennie pozostaje jedną z najważniejszych gałęzi prawa międzynarodowego. 

Teksty powyższych publikacji są dostępne tutaj.