Wdzięczność dla ludzi nauki

W dobie galopującej rewolucji cyfrowej, wyzwań związanych ze zmianami klimatycznymi i społecznymi oraz dynamicznych zmian geopolitycznych nauka ma dziś do odegrania rolę większą niż kiedykolwiek. To naukowcy poszukują rozwiązań dla transformacji energetycznej, rozwoju medycyny, bezpiecznego wykorzystania sztucznej inteligencji czy walki z dezinformacją. Te wyzwania wymagają szczególnej odwagi i umiejętności. Ludziom mierzącym się z nimi należą się dziś słowa szczególnej wdzięczności. Według danych Ośrodka Przetwarzania Informacji Państwowego Instytutu Badawczego z raportu „Nauka w Polsce 2024” mamy obecnie w naszym kraju 135 uczelni akademickich (103 publiczne i 32 niepubliczne), 70 instytutów badawczych, 69 instytutów PAN, 22 instytuty Sieci Badawczej Łukasiewicz oraz 50 innych instytucji (m.in. Polska Akademia Umiejętności, centra badawcze, instytucje kultury, fundacje czy szpitale). To nie tylko liczby – stoi za nimi ogromna rzesza ludzi, którzy każdego dnia starają się przekształcać naszą rzeczywistość i nadawać jej lepszy kształt. 

Z okazji Dnia Nauki Polskiej Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego składa wszystkim członkom wspólnoty akademickiej – naukowcom, dydaktykom, doktorantom, studentom oraz pracownikom wspierającym badania, pracownikom administracyjnym – wyrazy najwyższego uznania i szacunku za codzienny wysiłek na rzecz postępu. Na szczęście współczesnej nauce nie brakuje najlepszych wzorców.  Spoglądając na dorobek Marii Skłodowskiej Curie, Jana Czochralskiego czy Rudolfa Weigla można dostrzec zaproszenie do obrania własnej drogi naukowej – wymagającej, ale dającej wyjątkową szansę wpływu na przyszłość Polski i świata.

Polscy badacze – pionierzy, bohaterowie, odkrywcy

Jakiekolwiek zestawienie najważniejszych ludzi światowej nauki nie może obyć się bez Marii Skłodowskiej-Curie. Jako nagrodzona Noblem w dwóch różnych dziedzinach nauk ścisłych, nasza badaczka zajmuje w panteonie największych szczególne miejsce. Odkrycie przez Skłodowską-Curie polonu i radu oraz rozwinięcie badań nad promieniotwórczością stworzyło podstawy nowoczesnej fizyki i chemii jądrowej, a także radioterapii stosowanej w leczeniu nowotworów. Jej dorobek pozostaje symbolem odwagi badawczej, łączenia pracy laboratoryjnej z odpowiedzialnością społeczną oraz przykładem tego, jak nauka może bezpośrednio służyć człowiekowi. 

Niemal każdego dnia pojawiają się przypomnienia, jak ważne jest ich przyjmowanie, ale niewielu zdaje sobie sprawę z tego, że świat zawdzięcza to Polakowi. Kazimierz Funk na początku XX w. jako pierwszy wyizolował z otrąb ryżowych związek zapobiegający chorobie beri-beri i wprowadził do obiegu pojęcie „witamina”. Jego badania nad niedoborami pokarmowymi położyły fundamenty pod nowoczesną naukę o żywieniu oraz farmakologię. To Polak zasugerował, że choroby takie jak szkorbut, krzywica czy pelagra, są wynikiem niedoborów witaminowych. Praca Funka wpłynęła na profilaktykę chorób cywilizacyjnych i przyczyniła się do uruchomienia w II Rzeczypospolitej własnej produkcji insuliny (zakład produkcyjny powstał z inicjatywy Ludwika Rajchmana, późniejszego twórcy UNICEF), co miało przełomowe znaczenie dla pacjentów zmagających się z cukrzycą.

Nowoczesna matematyka byłaby uboższa bez Stanisława Ulama. Był jednym z najwybitniejszych polskich matematyków XX wieku – współtworzył nowatorskie metody obliczeniowe wykorzystywane w badaniach nad energią jądrową. Oprócz fizyki jądrowej zajmował się teorią mnogości, topologią i matematyką stosowaną. Współtworzył m.in. koncepcję pulsacyjnego napędu jądrowego. Jego prace mają ogromne znaczenie dla współczesnej fizyki i inżynierii.

W czasie II wojny światowej życie niezliczonym żołnierzom i ludności cywilnej uratowała szczepionka Rudolfa Weigla, którą nielegalnie dostarczano ruchowi oporu, trafiała również do gett. Weigl stworzył pierwszą skuteczną szczepionkę przeciw tyfusowi plamistemu, opartą na początkowym zakażaniu wszy. Życiorys wybitnego biologa jest symbolem tego, że badania naukowe są nie tylko wysiłkiem laboratoryjnym – mogą być także aktem odwagi i solidarności.

Jan Czochralski, polski chemik i metaloznawca. Opracował metodę otrzymywania monokryształów – dziś znaną jako metoda Czochralskiego. Ta technika powolnego wyciągania kryształu z roztopionego materiału dała początek produkcji wafli krzemowych stosowanych w półprzewodnikach i mikroprocesorach. Bez tych elementów nie mogłaby istnieć współczesna elektronika, komputery czy telefony komórkowe. Urodzony w Kcyni niedaleko Bydgoszczy, niezwykle ceniony poza granicami Polski – przez znaczną część kariery naukowej przebywał  w Niemczech, skąd wrócił w 1925 r. Wcześniej Henry Ford zaproponował mu pracę w laboratorium swojej firmy w Detroit, z czego Czochralski jednak nie skorzystał – do dziś pozostaje mniej znany w rodzinnym kraju.

Do niedawna niewielu ludzi zdawało sobie sprawę z tego, ile żyć uratowała Jolanta Wadowska-Król. Lekarka pediatra ze Śląska stała się inspiracją dla świata popkultury i na kanwie jej życiorysu powstał cieszący się właśnie  ogromną popularnością serial telewizyjny. Życiorys tej szczególnej postaci był zresztą gotowym scenariuszem – poprzez swoją działalność w latach 70. XX w. uchroniła przed skutkami ołowicy tysiące śląskich dzieci. Zamiast spotkać się z wdzięcznością, jej praca sprowadziła na Wadowską-Król problemy. Obnażając słabe punkty systemu, naraziła się ówczesnym władzom, które zablokowały jej możliwość rozwijania kariery naukowej. Dziś trudno sobie wyobrazić najnowszą historię Górnego Śląska bez tej postaci. Podobny wpływ na przebieg historii miało wielu innych badaczy, których losy warto zgłębiać i szukać w nich najlepszych inspiracji. Prace Polaków – od konstruktorów urządzeń optycznych i telekomunikacyjnych, przez twórców metod pozyskiwania energii aż po pionierów badań nad materiałami i sztuczną inteligencją - te postaci to dowód na to, że możemy być dumni z naszego wkładu w rozwój światowej nauki. Tak dzieje się również dziś, gdy Sławosz Uznański-Wiśniewski, drugi Polak w kosmosie, przeprowadza eksperymenty mogące zmienić wkrótce otaczającą nas rzeczywistość.

Cały świat korzysta dziś z zaawansowanej audiologii, do rozwoju której przyczynił się wybitny polski otochirurg, prof. Henryk Skarżyński. Jako pierwszy w Polsce przeprowadził operacje wszczepienia implantów ślimakowych, dając szansę na słyszenie tysiącom pacjentów. Założył i rozwinął Instytut Fizjologii i Patologii Słuchu, który stał się jednym z wiodących ośrodków leczenia zaburzeń słuchu na świecie. 

Nasza codzienność za chwilę może też ulec zmianie dzięki pracy Aleksandry Wdowczyk z Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu. Naukowczyni z dolnośląskiej uczelni zajmuje się opracowaniem skutecznych technologii oczyszczania odcieków ze składowisk odpadów komunalnych, które można by bez przeszkód wdrożyć w bardziej i mniej rozwiniętych infrastrukturalnie krajach. Opracowywane przez Aleksandrę Wdowczyk rozwiązania mają przynieść przełom w ochronie środowiska i zdrowia publicznego na całym świecie. 

Od kilku lat większość dyskusji na temat naszej przyszłości i kierunku, w którym będziemy się rozwijać jest zdominowana przez wątek sztucznej inteligencji. Także w tym obszarze polski głos jest słyszalny na świecie. Uznaną specjalistką w dziedzinie nowych technologii, humanoidalnej sztucznej inteligencji czy robotów społecznych jest dr Aleksandra Przegalińska, która pracuje m.in. dla  Center for Collective Intelligence Massachusetts Institute of Technology (MIT) w Bostonie. Najbardziej znana w świecie nowych technologii Polka jest autorką książki pt. „Sztuczna Inteligencja. Nieludzka, arcyludzka”, o tym jak AI zmienia nasze życie.

Praca, która niesie lepszą przyszłość

Dzień Nauki Polskiej to też przypomnienie, że za każdą z opisanych wyżej historii stoi konkretny człowiek, lata jego konsekwentnej pracy, odwaga, upór, gotowość do podejmowania ryzyka, a nierzadko też wielkie poświęcenie. To wszystko sprawia, że możemy żyć w świecie lepiej zorganizowanym, bardziej przyjaznym i bezpieczniejszym. 

– Nauka jest gwarancją naszego rozwoju, buduje konkurencyjność gospodarki, wzmacnia kapitał ludzki i umacnia nowoczesne technologie. Wreszcie, rozwój nauki kształtuje mądre i świadome społeczeństwo – podkreśla w liście skierowanym do ludzi nauki minister nauki i szkolnictwa wyższego, Marcin Kulasek.

Dorobek, który ma inspirować

Dzień Nauki Polskiej ustanowiono w 2020 r. Jest oficjalnym świętem państwowym obchodzonym co roku 19 lutego. Data nie jest przypadkowa – tego dnia urodził się najwybitniejszy polski astronom, Mikołaj Kopernik. To dzień, w którym najważniejsze jest upamiętnienie dokonań naszych naukowczyń i naukowców oraz podkreślenie ich fundamentalnej roli w rozwoju Polski i świata.

Celem święta jest również inspirowanie następców naszych badaczy. Zachęcanie młodego pokolenia do wyboru kariery naukowej oraz wspieranie zaufania do wiedzy opartej na dowodach i przypominanie, że praca naukowa jest przywilejem, który wiąże się też ze szczególnym rodzajem odpowiedzialności.