Ustawa to kompleksowa reforma w znaczący sposób zmieniająca funkcjonowanie PAN. Celem nowelizacji jest stworzenie nowoczesnych, przejrzystych i funkcjonalnych ram prawnych dla działania PAN jako instytucji naukowej o strategicznym znaczeniu dla rozwoju nauki, innowacji i polityki publicznej w Polsce. Projekt ustawy jest efektem szeroko zakrojonych prac analitycznych, konsultacyjnych i środowiskowych, prowadzonych z udziałem Prezesa PAN, przedstawicieli instytutów naukowych PAN oraz organizacji związkowych. 

Projekt ustawy odpowiada na zidentyfikowane problemy strukturalne, organizacyjne i systemowe, proponując zestaw narzędzi interwencji legislacyjnej, które mają na celu: usprawnienie struktury organizacyjnej i zarządczej PAN, reformę korporacji uczonych, ujednolicenie i modernizację zasad zatrudnienia, wzmocnienie systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej i unifikację kwestii pracowniczych w jednostkach PAN.

Jedną z kluczowych zmian dla najliczniejszej grupy pracowników PAN jest fakt, że projekt wprowadza dla pracowników PAN obowiązkową nagrodę roczną („trzynastkę”) w wysokości 8,5 proc. rocznego wynagrodzenia. To długo oczekiwane rozwiązanie, wypracowane w toku negocjacji Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego z Ministerstwem Finansów.

Projekt przewiduje również utworzenie w instytutach PAN funduszu nagród w wysokości od 8,5 do 10 proc. planowanych wynagrodzeń. Fakultatywne zwiększenie środków funduszu ponad stawkę 8,5% będzie mogło zostać przeznaczone na dodatkowe nagrody przyznawane przez dyrektorów instytutów. Rozwiązania te wejdą w życie w 2027 r., a ich finansowanie zapewni Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

To kompromisowe rozwiązanie, które odpowiada na postulaty środowiska naukowego i wzmacnia stabilność zatrudnienia w PAN.

Nowelizacja wprowadza również wiele innych kluczowych zmian usprawniających funkcjonowanie i zarządzanie PAN. Wśród najważniejszych rozwiązań przewidziano m.in.:

• doprecyzowanie zadań akademii i kompetencji jej jednostek do realizacji zadań; 
• uproszczenie struktury wewnętrznej korporacji uczonych Akademii - pozostawiono wydziały i oddziały, zlikwidowano rady kuratorów; 
• podniesienie rangi Rady Języka Polskiego poprzez wskazanie jej bezpośrednio w ustawie;
• umożliwienie fakultatywnego stosowania żeńskich form nazw stanowisk w strukturach PAN;
• uproszczenie struktury członkostwa w PAN i ujednolicenie statusu członków krajowych z uwzględnieniem wyczekiwanego od kilkunastu lat podniesienia wynagrodzenia członków Akademii;
• wzmocnienie reprezentacji instytutów naukowych poprzez utworzenie Zgromadzenia Dyrektorów Instytutów Naukowych oraz zapewnienie jego przedstawicielom udziału w pracach Prezydium PAN;
• włączenie dyrektorów instytutów do struktur oddziałów PAN i zagwarantowanie obecności dyrektorów instytutów podczas Zgromadzenia Ogólnego;
• zwiększenie otwartości i reprezentatywności komitetów naukowych PAN oraz doprecyzowanie zasad ich funkcjonowania;
• wzmocnienie roli Akademii Młodych Uczonych i zwiększenie jej samodzielności organizacyjnej;
• powołanie Rady Samorządu Doktorantów Instytutów Akademii;
• wprowadzenie możliwości udzielania przez Akademię zwrotnej pomocy finansowej instytutom PAN;
• zwiększenie reprezentatywności i przejrzystości działania rad naukowych poprzez wzmocnienie głosu środowisk pracowniczych i doktoranckich oraz umiędzynarodowienie doradztwa strategicznego w instytutach PAN; 
• uregulowanie tworzenia spółek kapitałowych do zarządzania infrastrukturą badawczą oraz wprowadzenie możliwości tworzenia spółek celowych do komercjalizacji wyników badań;
• uporządkowanie zasad zatrudniania i oceniania pracowników naukowych;
• likwidacja mianowania i pełne przejście na umowy o pracę w zatrudnianiu pracowników naukowych z zachowaniem nabytych praw pracowniczych;
• uregulowanie ustawowe składników wynagrodzenia i nagród jubileuszowych;
• uregulowanie częstotliwości ocen okresowych oraz wprowadzenie zasad ich odraczania w przypadku dłuższej nieobecności;
• rozszerzenie i uelastycznienie katalogu stanowisk badawczo-technicznych; 
• umożliwienie zatrudnienia na stanowisku profesora instytutu osób z wybitnym dorobkiem naukowym posiadających co najmniej stopień doktora;
• rozwój systemu odpowiedzialności dyscyplinarnej poprzez wprowadzenie mediacji, uproszczenie postępowań w sprawach mniejszej wagi;
• umożliwienie pomocniczym jednostkom naukowym PAN i samej Akademii ubiegania się o finansowanie grantów z NCN i NCBiR.

Przyjęta nowelizacja stanowi kolejny etap reformy Polskiej Akademii Nauk, wzmacniający pozycję jej pracowników oraz tworzący bardziej przejrzyste i efektywne zasady funkcjonowania Akademii.

Kolejny etap prac nad projektem to przekazanie go do akceptacji Rady Ministrów i dalszy ciąg procesu legislacyjnego.