Exposé ministrów spraw zagranicznych

Grafika z napisem: Expose Ministra Spraw Zagranicznych

Forma exposé, jako programowego przemówienia przedstawiciela władzy wykonawczej przed przedstawicielami władzy ustawodawczej, pojawiła się wraz z odrodzeniem państwa polskiego. Przedstawienie generalnych założeń polityki, będących planem działania na najbliższe lata miało znaczenie legitymizacyjne dla władzy. Sama idea nawiązywała do podobnych form funkcjonujących w systemach o długiej tradycji parlamentarnej. W Wielkiej Brytanii była tradycja pisanej przez rząd, lecz czytanej przez monarchę Speech from the Throne. We Francji premierzy składali déclaration de politique generale.

W polskiej tradycji pierwsze exposé wygłosił 20 lutego 1919 r. premier (wówczas zwany Prezydentem Rady Ministrów) Ignacy Jan Paderewski. Jego rząd, powołany po pierwszych powszechnych wyborach do Sejmu i Senatu, uzyskał uznanie międzynarodowe. Paderewski piastował jednocześnie stanowisko ministra spraw zagranicznych i siłą rzeczy – w sytuacji nieunormowanych granic i nierozstrzygniętych sporów z sąsiadami – sprawy międzynarodowe zajęły w tym przemówieniu dużo miejsca. Było to więc zarazem pierwsze exposé ministra spraw zagranicznych.

Przez cały okres II Rzeczypospolitej Polskiej kierujący polską dyplomacją przedstawiali w formie exposé główne cele polskiej polityki zagranicznej. W pierwszych latach II RP exposé było wygłaszane przed połączonymi izbami Sejmu i Senatu. Ze względu na szybkie zmiany rządów nie każdy minister spraw zagranicznych dostąpił tego zaszczytu. Po przewrocie majowym w 1926 r. i ustabilizowaniu systemu rządów ministrowie August Zalewski i Józef Beck zmienili praktykę i przedstawiali założenia polityki zagranicznej przed sejmowymi i senackimi komisjami spraw zagranicznych, spraw wojskowych i budżetu. W całym okresie międzywojennym ministrowie spraw zagranicznych wygłosili łącznie 26 przemówień opublikowanych lub zapisanych w stenogramach jako exposé (w tym przemówienia Aleksandra Skrzyńskiego w charakterze Prezesa Rady Ministrów i ministra spraw zagranicznych w jednej osobie).

W okresie powojennym tradycja wygłaszania przez ministra spraw zagranicznych exposé zamarła. Polska polityka zagraniczna nie była podmiotowa, lecz podporządkowana interesom bloku państw komunistycznych z hegemoniczną rolą Związku Sowieckiego. Brak programowych przemówień szefów polskiej dyplomacji jest tylko symbolicznym tego znakiem. Do praktyki wygłaszania exposé przez ministrów spraw zagranicznych powrócono po upadku systemu komunistycznego. Pierwsze exposé ministra spraw zagranicznych w III RP wygłosił Krzysztof Skubiszewski 26 IV 1990 r.

Przemówienia, zwyczajowo określane jako exposé, noszą obecnie tytuł: Informacja ministra spraw zagranicznych o założeniach (lub o zadaniach) polskiej polityki zagranicznej. Poświęcone są ocenie sytuacji międzynarodowej, relacji z poszczególnymi krajami i organizacjami międzynarodowymi, podkreśleniu głównych celów prowadzonej polityki oraz podsumowaniu stanu bazy materialnej i kadr ministerstwa. Warto podkreślić, że po wygłoszeniu exposé ministra następuje sejmowa debata, minister odpowiada na pytania i finalnie następuje głosowanie za przyjęciem Informacji, mające – podobnie jak w 1919 r. – walor legitymizacji politycznej.

Przemówieniu ministra oprócz posłów przysłuchuje się Prezydent RP oraz zaproszony na tę okazję Korpus Dyplomatyczny w Warszawie.