Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych

Nazwa oleju

Nazwą oleju w przypadku olejów roślinnych (z wyjątkiem oliwy z oliwek, której nazewnictwo jest uregulowane w oddzielnych przepisach) jest ich nazwa zwyczajowa. Konsumenci, w zależności od swoich potrzeb i preferencji smakowych, mogą wybierać oleje wytworzone z różnych surowców np. nasion rzepaku, lnu, słonecznika. W zależności od użytego surowca na półce sklepowej znajdziemy więc olej słonecznikowy, rzepakowy, lniany itd. Ważnym elementem oznakowania, który powinien być umieszczony obok nazwy, jest informacja o sposobie wytwarzania oleju. Na rynku można spotkać oleje otrzymywane
z zastosowaniem różnych procesów technologicznych tj. oleje z pierwszego tłoczenia, oleje tłoczone na zimno czy oleje rafinowane.

Olej z pierwszego tłoczenia, to olej otrzymywany w wyniku zabiegów mechanicznych takich jak prasowanie lub tłoczenie jedynie z zastosowaniem ogrzewania. Może być oczyszczany przez płukanie wodą, sedymentację, filtrowanie i wirowanie.

Olej tłoczony na zimno, powstaje w podobny sposób, jak olej z pierwszego tłoczenia. Produkcja tego oleju wyklucza jednak stosowanie ogrzewania, stąd nazwa „tłoczony na zimno”. Oleje tłoczone na zimno nie są poddawane intensywnym zabiegom, jak podczas rafinacji. Samo tłoczenie na zimno zasadniczo nie zmienia profilu kwasów tłuszczowych charakterystycznego dla danego surowca. Ograniczenie działania wysokiej temperatury
i etapów oczyszczania sprzyja zachowaniu większej ilości naturalnych składników towarzyszących, m.in. tokoferoli (witaminy E), steroli roślinnych, barwników i związków fenolowych. Ich zawartość zależy jednak od rodzaju i jakości surowca oraz warunków produkcji i przechowywania. Ze względu na brak rafinacji w oleju mogą pozostać także związki wpływające na jego barwę, aromat i smak, a jednocześnie na podatność na utlenianie, dlatego duże znaczenie mają właściwe warunki przechowywania. Dzięki temu oleje te zachowują również charakterystyczny smak i zapach pochodzący z surowca, z którego zostały wytłoczone.

Produkcja oleju rafinowanego jest bardziej złożona. Proces rafinacji obejmuje wiele etapów, tj. odśluzowanie (usunięcie związków fosforowych oraz częściowo barwników i metali), odkwaszanie (usunięcie m. in. wolnych kwasów tłuszczowych), odbarwianie (usunięcie m. in. barwników) czy odwanianie (usuwanie m. in. związków lotnych). Otrzymany produkt ma delikatną barwę, jest klarowny i posiada bardziej neutralny smak i zapach.

Warunki użycia

Wybór oleju zależy od tego do czego chcemy go użyć. Jeżeli chcemy zastosować olej do dań przygotowywanych na zimno, np. sałatki czy surówki, lepiej sięgnąć po produkt mniej przetworzony, tj. olej tłoczony na zimno, który nie nadaje się do smażenie i pieczenia. Za to oleje rafinowane, wykazujące większą stabilność w wysokich temperaturach, sprawdzą się podczas obróbki termicznej, przy przyrządzaniu dań na ciepło. Przy wyborze oleju ważne jest, sprawdzenie warunków użycia podanych przez producenta oleju.

Wykaz składników

Podawanie wykazu składników jest uzależnione od rodzaju wyrobu. Jeżeli produkt jest jednoskładnikowy, nie ma konieczności zamieszczania wykazu składników. W przypadku, gdy produkt jest mieszanką kilku olejów, np. słonecznikowego, lnianego, rzepakowego, w wykazie składników muszą być one wymienione w kolejności malejącej względem ich masy w momencie użycia.

Informacje dobrowolne: oświadczenia żywieniowe

Określenia: „Źródło kwasów tłuszczowych omega - 3”, „wysoka zawartość tłuszczów wielonienasyconych” to oświadczenia żywieniowe, które są informacjami dobrowolnymi. Ich stosowanie jest uregulowane przepisami prawa. Jeśli w oznakowaniu pojawi się oświadczenie żywieniowe, obowiązkowo musi być również podana ilość tego składnika np. kwasów tłuszczowych omega-3.

Wyniki kontroli IJHARS

IJHARS sprawdziła jakość handlową olejów roślinnych (innych niż oliwa z oliwek) ze szczególnym uwzględnieniem olejów tłoczonych na zimno w zakresie zgodności z przepisami i deklaracją producenta. Kontrolą objęto 88 podmiotów (producentów i sklepy). Nieprawidłowości stwierdzono w przypadku 44,3 % skontrolowanych podmiotów.

Cechy organoleptyczne kontrolowanych olejów nie budziły zastrzeżeń.

W przypadku 18,5 % partii kwestionowano nieprawidłowe cechy fizykochemiczne. Dotyczyły one głównie niezgodnej z zadeklarowaną w informacji o wartości odżywczej zawartością kwasów tłuszczowych jednonienasyconych, wielonienasyconych lub nasyconych (zawyżona lub zaniżona zawartość). W przypadku kilku partii badania wykazały zawyżoną lub zaniżoną zawartość kwasów tłuszczowych omega – 3, omega -6 i omega – 9 w porównaniu do wartości podanej w oznakowaniu. W 3 partiach olejów deklarowanych jako tłoczone na zimno stwierdzono obecność stigmastadienów - związków powstających pod wpływem wysokich temperatur.

Weryfikacja oznakowania wykazała nieprawidłowości w przypadku 36,5 % skontrolowanych partii olejów. Dotyczyły one m.in:

• podania w oznakowaniu olejów tłoczonych na zimno określeń, np. „100% naturalny (…)”, „bezpieczny (…)”, „Produkt naturalny” podczas gdy, wszystkie podobne środki spożywcze mają takie właściwości;
• brak informacji towarzyszącej nazwie o sposobie przetworzenia, jakiemu został poddany olej, np. „tłoczony na zimno”, rafinowany” lub podanie tej informacji w niewłaściwym miejscu;
• w odniesieniu do informacji o wartości odżywczej: podanie niezgodnej ze stanem faktycznym zawartości kwasów tłuszczowych jednonienasyconych, wielonienasyconych, nasyconych na co wskazywały wyniki badan fizykochemicznych, pominięcie niektórych obowiązkowych elementów np. białka, soli bądź rozszerzenie treści o niedozwolone pozycje np. kwasy omega-3 i omega–6;
• oferowanie do sprzedaży produktu po upływie daty minimalnej trwałości;
• brak podania w oznakowaniu oleju lnianego warunków użycia, tj. informacji o użyciu tylko na zimno;
• podanie informacji w oznakowaniu „bez GMO” z pominięciem zamieszczenia znaku graficznego;
• podanie nieprawdziwych informacji odnośnie do pochodzenia wyrobu;
• zamieszczenia oświadczeń żywieniowych bez podania ilości składników wymienianych w tym oświadczeniu;
• nieumieszczenie bądź podanie w oznakowaniu niepełnych lub nieprawidłowych danych dotyczących podmiotu działającego na rynku spożywczym.

W związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościami zastosowano sankcje przewidziane obowiązującymi przepisami prawa żywnościowego.