Powrót

Projekt rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wyłączenia określonych porozumień specjalizacyjnych i badawczo-rozwojowych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję

{"register":{"columns":[{"header":"Numer projektu","value":"RD33","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"sequence":{"regex":"RD{#RD_1}"},"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Rodzaj dokumentu","registerId":20874195,"dictionaryValues":[{"id":"Projekty rozporządzeń","value":"Projekty rozporządzeń"}],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Typ dokumentu","registerId":20874195,"dictionaryValues":[{"id":"D – pozostałe projekty","value":"D – pozostałe projekty"}],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Cele projektu oraz informacja o przyczynach i potrzebie rozwiązań planowanych w projekcie","value":"Z dniem 31 grudnia 2023 r. wygasło rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 marca 2011 r. w sprawie wyłączenia określonych porozumień specjalizacyjnych i badawczo-rozwojowych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję (Dz. U. z 2014 r. poz. 1012), zgodnie z którym porozumienia specjalizacyjne i badawczo-rozwojowe spełniające określone w rozporządzeniu warunki są wyłączone spod zastosowania zakazu zawierania porozumień ograniczających konkurencję. Rozporządzenie to zostało wydane na podstawie art. 8 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2023 r. poz. 1689 i 1705) (dalej: „u.o.k.k.”). Obowiązujące do końca 2023 r. w Polsce rozporządzenie wzorowane były na dwóch rozporządzeniach Komisji: Rozporządzeniu 1217/2010 w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do niektórych kategorii porozumień badawczo-rozwojowych (Dz. Urz. UE L 335 z 18.12.2010, str. 36) (dalej: „Rozporządzenie R&D UE”) oraz Rozporządzeniu 1218/2010 w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do niektórych kategorii porozumień specjalizacyjnych (Dz. Urz. UE L 335 z 18.12.2010, str. 43) (dalej: „Rozporządzenie specjalizacyjne UE”), które obowiązywały do 31 maja 2023 r. Powyższe rozporządzenia są użytecznymi narzędziami ułatwiającymi ocenę porozumień specjalizacyjnych i badawczo-rozwojowych zgodnie z prawem ochrony konkurencji.\nPolski ustawodawca zdecydował, że obie grupy porozumień w sprawie współpracy horyzontalnej zostaną objęte jednym aktem prawnym, co przeciwdziała przeregulowaniu materii wyłączeń grupowych i zbędnemu mnożeniu przepisów wykonawczych. Za takim rozwiązaniem przemawia także to, iż w praktyce porozumienia obydwu powyższych rodzajów występują w ramach jednej kooperacji przedsiębiorców. Tak też ta kwestia była rozwiązywana do tej pory. Rozporządzenie R&D UE oraz Rozporządzenie specjalizacyjne UE znalazły swój odpowiednik w rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 marca 2011 r. w sprawie wyłączenia określonych porozumień specjalizacyjnych i badawczo-rozwojowych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję.\nKomisja Europejska w 2019 roku dokonała ewaluacji dotychczas obowiązujących przepisów [1]. Zarówno Rozporządzenie Specjalizacyjne UE i Rozporządzenie R&D UE jak i Wytyczne w sprawie stosowania art. 101 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do horyzontalnych porozumień kooperacyjnych (OJ C 11, 14.1.2011, str. 1-72) zostały ocenione pozytywnie ze względu na ich znaczenie dla poprawy efektywności stosowania reguł konkurencji, a także fakt iż zwiększają pewność prawa dla przedsiębiorców. \nJednocześnie Komisja wskazała, że część regulacji wymaga dostosowania do zmian rynkowych jakie zaszły od czasu przyjęcia Rozporządzeń. W świetle zebranych doświadczeń oraz przeprowadzonych szerokich konsultacji, Komisja podjęła decyzję o potrzebie przyjęcia nowych przepisów umożliwiających wyłączenie spod zakazu zawierania porozumień ograniczających konkurencję, które uwzględniłyby ocenę dotychczasowych przepisów oraz zmieniające się realia rynkowe. W konsekwencji Komisja Europejska przyjęła rozporządzenia: \n- Rozporządzenie 2023/1066 w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do niektórych kategorii porozumień badawczo-rozwojowych (Dz. Urz. UE L 143 z 02.16.20123, str. 9) oraz \n- Rozporządzenie 2023/1067 w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do niektórych kategorii porozumień specjalizacyjnych (Dz. Urz. UE L 143 z 02.16.2023, str. 20), dalej łącznie jaki: HBER”)\nOba te rozporządzenia obowiązywać będą do 30 czerwca 2035 r. Przyjęte rozwiązania wynikają z doświadczeń unijnych organów ochrony konkurencji, w tym Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.\nJakkolwiek powyższe przepisy unijne stosowane są bezpośrednio i nie wymagają dla swojej skuteczności przyjęcia odpowiednich regulacji, należy uznać, że z punktu widzenia stosowania prawa, w tym ograniczania obciążeń regulacyjnych dla polskich przedsiębiorców, korzystne jest przyjęcie polskiego rozporządzenia w tym przedmiocie, którego kształt będzie odpowiadał rozporządzeniu unijnemu i będzie dotyczył porozumień zakazanych na podstawie przepisów u.o.k.k. zawieranych na rynku krajowym. \nPolski ustawodawca do tej pory konsekwentnie przyjmował przepisy, które na potrzeby rynku krajowego, regulowały zakres wyłączeń w sposób zaproponowany przez Komisję w przepisach przez nią przyjętych. W celu zachowania ciągłości, przepisy polskich rozporządzeń przewidywały okres obowiązywania o rok dłuższy niż regulacje unijne. Okres ten pozwalał na analizę kierunku rozwiązań przyjmowanych przez UE oraz na przeprowadzenie prac legislacyjnych mających na celu wprowadzenie wyłączeń porozumień wzorowanych na rozwiązaniach unijnych.\nZ punktu widzenia stosowania prawa, w tym ograniczania obciążeń regulacyjnych dla polskich przedsiębiorców uznano, że korzystne jest przyjęcie polskiego rozporządzenia dotyczącego wyłączeń porozumień badawczo-rozwojowych i specjalizacyjnych, którego kształt będzie odpowiadał rozporządzeniom unijnym. Polskie rozporządzenie znajduje zastosowanie zarówno do porozumień, które wywierają wpływ na handel między państwami członkowskimi Unii Europejskiej, jak i takich o wyłącznie krajowym wymiarze. Do tych pierwszych znajduje również równolegle zastosowanie prawo unijne, a porozumienia, które nie są zakazane na gruncie prawa unijnego, nie mogą być uznane za niezgodne z prawem polskim (nawet jeżeli polskie rozporządzenie wyłączające ich nie obejmowało). Należy przy tym mieć na uwadze, że ograniczenie geograficzne praktyki do terytorium jednego Państwa Członkowskiego nie wyklucza zastosowania do niego regulacji unijnych (ze względu na okoliczność, że może ono wywierać wpływ na handel UE, a sądy unijne przyjmują, że istnieje „mocne domniemanie” istnienia wpływu na handel, jeżeli naruszenie odnosi się do całego obszaru Państwa Członkowskiego (wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 24 września 2009 r. w sprawach połączonych C 125/07 P, C 133/07 P, C 135/07 P i C 137/07 P, Erste Group Bank, EU:C:2009:576, akapit 38-39). W konsekwencji należy przyjąć, że do znacznej porozumień badawczo- rozwojowych i specjalizacyjnych stosowanych w Polsce i mogących budzić wątpliwości z punktu widzenia prawa ochrony konkurencji, zastosowanie znajdują zarówno przepisy prawa polskiego, jak i unijnego.\nBrak spójności regulacji polskiej i unijnej w przedmiocie wyłączeń byłby niekorzystny dla polskich przedsiębiorców. W zakresie bowiem, w jakim polskie rozporządzenie wyłączające byłoby szersze (prowadziłoby do konkluzji o braku naruszenia art. 6 u.o.k.k.) i tak nie wpływałoby na ocenę w ramach art. 101 TFUE, o ile wywierałoby wpływ na handel między państwami UE. W zakresie z kolei, w jakim polskie rozporządzenie byłoby węższe (otwierałoby pole, ale niekoniecznie wiązało z konkluzją o nielegalności porozumienia w ramach art. 6 u.o.k.k.) ostatecznie i tak nie pozwalałoby na zakazanie porozumienia, tak długo jak wpływałoby na handel między państwami UE i wchodziło w zakres rozporządzenia unijnego.\nOznacza to, że odmienności w polskim rozporządzeniu mogłyby mieć znaczenie w zasadzie wyłącznie na potrzeby oceny porozumień w ogóle niewywierających wpływu na handel między państwami członkowskimi, co jednak wiązałoby się z tworzeniem swoistego dualizmu prawnego. Przedsiębiorcy musieliby analizować dwa różne porządki prawne, o ile nie mieliby całkowitej pewności, że ich kooperacja wpływa albo nie wpływa na handel unijny – takie rozwiązanie w nieuzasadniony sposób zwiększałoby koszty przestrzegania prawa i utrudniało prowadzenie działalności gospodarczej w Polsce.\nDecyzja o konieczności wyłączenia określonych porozumień specjalizacyjnych i badawczo-rozwojowych została podjęta w oparciu i na podstawie przepisów zawierające upoważnienie ustawowe do wydawania rozporządzeń wyłączających określone kategorie porozumień spod zakazu zawierania porozumień ograniczających konkurencję. Artykuł 8 ust. 3 u.o.k.k. zawiera delegację dla Rady Ministrów do wydania rozporządzeń zwalniających określone kategorie porozumień spod zakazu zawierania porozumień ograniczających konkurencje wyrażonego w art. 6 u.o.k.k. i wskazuje jakie warunki powinny spełniać porozumienia podlegające wyłączeniu.\nZgodnie z delegacją ustawową, porozumienia objęte zwolnieniem spod zakazu muszą jednocześnie:\n1) przyczyniać się do polepszenia produkcji, dystrybucji towarów lub do postępu technicznego lub gospodarczego;\n2) zapewniać nabywcy lub użytkownikowi odpowiednią część wynikających z porozumień korzyści;\n3) nie nakładać na zainteresowanych przedsiębiorców ograniczeń, które nie są niezbędne do osiągnięcia tych celów;\n4) nie stwarzać tym przedsiębiorcom możliwości wyeliminowania konkurencji na rynku właściwym w zakresie znacznej części określonych towarów. \nPowyższe warunki są spełnione przez porozumienia objęte wyłączeniem. Wyłączenia grupowe porozumień kooperacyjnych powinny być postrzegane jako przejaw ekonomizacji prawa ochrony konkurencji, która zmierza do bardziej racjonalnego stosowania przepisów o ochronie konkurencji. Stopień potencjalnego ograniczenia konkurencji spowodowanego przez porozumienie jest w dostatecznym wymiarze rekompensowany przez planowane korzyści dla gospodarki i konsumentów. Warunki wskazane w rozporządzeniu gwarantują właściwy poziom ochrony konkurencji jednocześnie zapewniając przedsiębiorcom elastyczność kształtowania stosunków gospodarczych zapewniającą im możliwość osiągania optymalnych korzyści gospodarczych.\nJednocześnie należy pamiętać, że w przypadku wyłączeń, potencjalne ograniczenia konkurencji muszą być niezbędne do osiągnięcia zakładanych korzyści. Kryterium niezbędności oznacza, że istnienie umowy lub praktyki jest konieczne dla osiągnięcia określonego celu lub korzyści z punktu widzenia gospodarki lub konsumentów (niemożliwe byłoby osiągnięcie korzyści w inny sposób – z pominięciem porozumienia). Warunkiem dopuszczalności zwolnienia jest także nieprzekroczenie przez strony porozumienia określonej wielkości udziału w rynku.\nZgodnie z rozporządzeniem porozumienia, które bezpośrednio lub pośrednio, samodzielnie lub w powiązaniu z innymi czynnikami zależnymi od stron, mieć na najpoważniejszych ograniczeń konkurencji (tzw. klauzule czarne)(ang. hardcore restraints) (np. nie mogą ustalać cen lub zobowiązywać się do wyłączności w zakresie współpracy), ponieważ ich antykonkurencyjny charakter nie może zostać skompensowany przez wskazane korzyści. \nCelem rozporządzenia przewidującego wyłączenie grupowe jest zatem uproszczenie z punktu widzenia przedsiębiorców oceny, czy zawarte przez nich porozumienie kooperacyjne może naruszać art. 6 u.o.k.k. Rozporządzenie to ma też w założeniu zwiększać pewność prawną po stronie przedsiębiorcy – w przeciwnym razie przedsiębiorca każdorazowo musiałby oceniać, czy jego porozumienie ogranicza ze względu na cel lub skutek konkurencję (przy czym określenie, jakie są skutki porozumienia jest znacznie trudniejsze) i czy potencjalnie wchodzi ono w zakres wyjątku określonego w art. 8 ust. 1 u.o.k.k. Wydanie rozporządzenia wyłączającego zmniejsza zatem obciążenia regulacyjne po stronie przedsiębiorców.\nProjektowane przepisy określają \"bezpieczną przystań' w tak szczegółowy sposób, że bardzo mało prawdopodobna jest możliwość wykorzystywania wyłączenia do osiągnięcia przewagi względem innych uczestników rynku lub osłabienia konkurencji na danym rynku właściwym. Należy przede wszystkim zwrócić uwagę, że klauzule czarne, najbardziej szkodliwe dla konkurencji - takie jak np. ustalanie cen minimalnych, zgodnie z projektowanymi przepisami w żadnym wypadku nie mogą podlegać wyłączeniu. Prowadząc postępowanie w sprawie praktyk ograniczających konkurencję oraz wydając decyzję, organ antymonopolowy każdorazowo bada i wykazuje czy dane porozumienie podlega któremukolwiek z wyłączeń (także wyłączeń indywidualnych) - bada zatem wszystkie przesłanki, w tym m.in. okoliczność, czy porozumienie nie stwarza przedsiębiorcom możliwości wyeliminowania konkurencji na rynku właściwym w zakresie znacznej części określonych towarów. Takie sformułowanie przepisów oraz sposób ich egzekucji minimalizują możliwość uzyskania wyników fałszywie negatywnych tj, wyników, które wskazywałyby na wyłączenie spod zakazu zachowań, które negatywnie oddziałują na konkurencję. Jednocześnie nawet w wypadku gdyby dane porozumienie podlegało wyłączeniu na podstawie rozporządzenia krajowego, a miałoby jednak charakter antykonkurencyjny, w zdecydowanej większości przypadków możliwe byłoby przeprowadzenie postępowania na podstawie przepisów unijnych, które przewidują, że nawet jeśli do porozumienia znajdzie zastosowanie rozporządzenie wyłączeniowe, a ono w dalszym ciągu powoduje skutki niezgodne z prawem konkurencji, organ ochrony konkurencji państwa członkowskiego może wycofać wyłączenie przewidziane w rozporządzeniu o wyłączeniach danego terytorium (art. 29 ust. 2 Rozporządzeni 1/2003). \nSpecyfika regulacji powoduje, że rozporządzenie jako takie nie stanowi podstawy do wydawania jakichkolwiek decyzji, gdyż jego adresatem są przedsiębiorcy, którzy prowadząc działalność i dokonując uzgodnień dotyczących kooperacji w procesie samooceny określają, czy dane porozumienie spełnia warunki wyłączenia. Rozporządzenie w tym zakresie zwiększa pewność prawną i stanowi ułatwienie dla przedsiębiorców, którzy mogą posłużyć się jasnymi kryteriami wskazującymi na to, iż dane porozumienie może wywoływać również skutki prokonkurencyjne, które równoważąc jego negatywny wpływ na konkurencję, mogłyby przemawiać za wyłączeniem go spod zakazu (i w efekcie jego zawarcie nie naraża przedsiębiorcy na odpowiedzialność). Rozporządzenie ma w istocie na celu ułatwienie stosowania art. 8 ust. 1 u.o.k.k. - jeśli porozumienie spełnia przesłanki określone w rozporządzeniu wyłączającym, to nie jest konieczne odrębne stosowanie do niego art. 8 ust. 1 u.o.k.k. - strony porozumienia nie muszą dzięki temu dowodzić w postępowaniu, że spełnione są przesłanki wyłączenia indywidualnego określone w przepisie ww. przepisie. \n-------------------------------------------------------\n[1] https://competition-policy.ec.europa.eu/public-consultations/2019-hbers_en","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Istota rozwiązań planowanych w projekcie, w tym proponowane środki realizacji","value":"Rozporządzenie, wzorując się na rozwiązaniach przyjętych w HBER, będzie przewidywało wyłączenie porozumień specjalizacyjnych i badawczo-rozwojowych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję określonego w art. 6 u.o.k.k. Jednocześnie rozporządzenie określi warunki dopuszczalności zwolnienia, klauzule niedozwolone - czyli takie, których strony nie mogą wprowadzić do porozumienia (występowanie tych klauzul w porozumieniu stanowi naruszenie art. 6 u.o.k.k.) oraz okres obowiązywania wyłączenia. \nRozporządzenie wprowadza ogólne definicje i zakres rozporządzenia, określając, że reguluje ono warunki, na jakich porozumienia specjalizacyjne i badawczo-rozwojowe mogą być wyłączone spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję.\nRozporządzeni określa, które porozumienia specjalizacyjne i badawczo-rozwojowe mogą być wyłączone spod zakazu konkurencji, jaki jest próg udziału w rynku warunkujący wyłączenie, jakie klauzule niezależnie od spełniani pozostałych warunków nie mogą zostać wyłączone spod zakazu oraz Klauzule, których występowania w porozumieniach badawczo-rozwojowych nie uznaje się za naruszenie art. 6 ust. 1 u.o.k.k.\n\nPorozumienia specjalizacyjne i badawczo-rozwojowe, które podlegają wyłączeniu \n\nPorozumienia specjalizacyjne i badawczo-rozwojowe to umowy zawierane między przedsiębiorcami, które mają na celu wspólną działalność badawczo-rozwojową lub specjalizacyjną. W takich umowach strony decydują się na współpracę w celu realizacji projektów badawczo-rozwojowych lub dzielenia się zasobami, wiedzą lub technologią w określonych dziedzinach lub sektorach gospodarki.\n\nPo spełnieniu odpowiednich warunków wyłączeniu podlegają: \n1. Porozumienia specjalizacyjne dotyczące:\n- jednostronnej specjalizacji, gdzie jedna strona zobowiązuje się do zaprzestania produkcji określonych towarów i nabywania ich od drugiej strony,\n- wzajemnej specjalizacji, gdzie strony zobowiązują się do zaprzestania produkcji różnych, ale określonych towarów, i nabywania ich od pozostałych stron,\n- wspólnej produkcji, gdzie strony zobowiązują się wspólnie produkować określone towary.\n2.\tPorozumienia badawczo-rozwojowe dotyczące:\n- wspólnego prowadzenia działalności badawczo-rozwojowej w odniesieniu do towarów lub procesów objętych porozumieniem oraz wspólnego wykorzystywania wyników tej działalności,\n- wspólnego wykorzystywania wyników działalności badawczo-rozwojowej w odniesieniu do towarów lub procesów objętych porozumieniem, prowadzonej wspólnie w ramach porozumienia zawartego wcześniej między tymi samymi stronami,\n- wspólnego prowadzenia działalności badawczo-rozwojowej w odniesieniu do towarów lub procesów objętych porozumieniem, z wyłączeniem wspólnego wykorzystywania wyników tej działalności,\n- prowadzenia opłacanej działalności badawczo-rozwojowej w odniesieniu do towarów lub procesów objętych porozumieniem oraz wspólnego wykorzystywania wyników tej działalności,\n- wspólnego wykorzystywania wyników opłacanej działalności badawczo-rozwojowej w odniesieniu do towarów lub procesów objętych porozumieniem w ramach porozumienia zawartego wcześniej między tymi samymi stronami,\n- prowadzenia opłacanej działalności badawczo-rozwojowej w odniesieniu do towarów lub procesów objętych porozumieniem, z wyłączeniem wspólnego wykorzystywania wyników tej działalności.\n\nWyłączenie dotyczy również klauzul związanych z tymi porozumieniami, które nie stanowią ich głównego przedmiotu, ale są z nimi powiązane i niezbędne do ich wykonywania, które mogą dotyczyć:\n- przeniesienia praw własności intelektualnej lub udzielenia licencji na te prawa stronie lub stronom porozumienia,\n- zobowiązań do wyłącznej dostawy lub zakupu towarów objętych specjalizacją,\n- zobowiązań do zaprzestania samodzielnej sprzedaży towarów objętych specjalizacją, z jednoczesnym ustanowieniem klauzuli o ich wspólnej dystrybucji,\n- określenia poziomów sprzedaży w przypadku wspólnej dystrybucji,\n- ustalania cen od bezpośrednich klientów w przypadku wspólnej dystrybucji lub ustalania opłat licencyjnych od bezpośrednich licencjobiorców, w określonych przypadkach.\n\nProgi udziału w rynku\n\nWarunkiem dopuszczalności wyłączenia będzie przede wszystkim nieprzekroczenie wielkości udziału w rynku przez strony porozumienia (w przypadku porozumień specjalizacyjnych zasadniczo 20%, a w przypadku porozumień badawczo-rozwojowych zasadniczo 25%). Rozporządzenie będzie zawierało szczegółowe regulacje dotyczące sposobu wyliczenia udziału w rynku na potrzeby stosowania wyłączenia. \n\nWspólne wykorzystanie wyników \n\nRozporządzenie wymienia także warunki wyłączenia dotyczące wspólnego wykorzystania wyników, wskazując na konieczność zapewnienia\n- pełnego dostępu do wyników (zasadniczo wszystkie strony porozumienia muszą mieć pełen dostęp do ostatecznych wyników wspólnej działalności badawczo-rozwojowej lub opłacanej działalności badawczo-rozwojowej, włącznie z prawami własności intelektualnej i know-how), \n- dostępności do know-how (wszystkie strony porozumienie muszą mieć dostęp do istniejącego wcześniej know-how innych stron, jeśli porozumienie zakłada wspólne prowadzenie działalności badawczo-rozwojowej lub opłacanej działalności badawczo-rozwojowej),\n- wspólne wykorzystywanie wyników musi dotyczyć tylko tych wyników, które są chronione przez prawa własności intelektualnej lub stanowią know-how i są istotne dla produkcji towarów lub procesów objętych porozumieniem,\n- w wypadku dostawy towarów w ramach porozumienia specjalizacyjnego, przedsiębiorcy zobowiązani do produkcji tych towarów muszą realizować zamówienia innych stron porozumienia na dostawy tych towarów, chyba że porozumienie przewiduje inną formę dystrybucji lub strony uzgodniły, że tylko strona wytwarzająca te towary może je dystrybuować.\n\nNajcięższe rodzaje porozumień niepodlegających wyłączeniu (klauzule czarne)\n\nRozporządzenie określa, że wyłączenia nie stosuje się do porozumień specjalizacyjnych, które bezpośrednio lub pośrednio, samodzielnie lub w powiązaniu z innymi czynnikami zależnymi od stron, mają na celu:\n1) w porozumieniach specjalizacyjnych (§ 8):\n- ustalanie cen sprzedaży towarów;\n- ograniczanie produkcji lub sprzedaży towarów: porozumienia specjalizacyjne nie mogą zawierać klauzul, które ograniczają produkcję lub sprzedaż towarów objętych specjalizacją. Strony nie mogą działać wspólnie w celu kontrolowania produkcji lub ilości towarów dostępnych na rynku;\n- podział rynków: strony porozumienia specjalizacyjnego nie mogą dzielić rynków zbytu towarów objętych specjalizacją. Nie mogą także ustalać, które obszary geograficzne lub grupy klientów przypisane są każdej ze stron.\n2) w porozumieniach badawczo-rozwojowych (§ 9):\n- ustalanie cen lub opłat w przypadku sprzedaży towarów;\n- ograniczanie produkcji lub sprzedaży (z wyjątkiem ustalania pozimomów produkcji, jeśli wspólne wykorzystywanie wyników obejmuje wspólne wytwarzanie towarów objętych porozumieniem oraz ustalania poziomów sprzedaży, jeśli wspólne wykorzystywanie wyników obejmuje wspólną dystrybucję towarów lub wspólne udzielanie licencji w określony sposób);\n- podział rynków: porozumienia badawczo-rozwojowe nie mogą zawierać klauzul, które ograniczają, na których obszarach lub dla których klientów strony mogą sprzedawać towary objęte porozumieniem. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy jedna ze stron otrzymuje wyłączną licencję na wykorzystywanie wyników;\n- wyeliminowanie lub ograniczanie aktywnej sprzedaży – strony porozumienia nie mogą utrudniać aktywnej sprzedaży towarów objętych porozumieniem na obszarach lub klientach, których nie przydzielono na wyłączność jednej ze stron;\n- zobowiązanie do odmowy zaspokojenia popytu - strony porozumienia nie mogą zobowiązywać się do odmowy zaspokojenia popytu ze strony klientów na obszarach lub w sposób rozdzielonych między strony w ramach specjalizacji w zakresie wykorzystywania wyników;\n\nKlauzule szare\n\nRozporządzenia określa także klauzule, których występowanie w porozumieniu horyzontalnym stanowi naruszenie art. 6 ust. 1 ustawy:\n- ograniczanie swobody uczestnictwa w działalności badawczo-rozwojowej - stronom porozumienia nie mogą ograniczać uczestnictwa w prowadzeniu działalności badawczo-rozwojowej samodzielnie lub we współpracy z osobami trzecimi w innej dziedzinie niż objęta porozumieniem;\n- zakaz podważania ważności praw własności intelektualnej - strony nie mogą zawierać w porozumieniu klauzul, które zakazują podważania ważności praw własności intelektualnej, którymi dysponują, i które są istotne dla działalności badawczo-rozwojowej;\n- zakaz podważania ważności praw własności intelektualnej po zakończeniu porozumienia: zakaz podważania ważności praw własności intelektualnej, które strony dysponują, również po zakończeniu porozumienia badawczo-rozwojowego;\n- obowiązanie do nieudzielania licencji osobom trzecim: strony nie mogą zobowiązywać się do nieudzielania osobom trzecim licencji na wytwarzanie towarów lub procesów objętych porozumieniem, chyba że istnieje wyjątek przewidziany w porozumieniu, pozwalający na wykorzystywanie wyników działalności badawczo-rozwojowej przez przynajmniej jedną ze stron w stosunku do osób trzecich.\n\nOkres obowiązywania\n\nWyłączenia określone w projekcie będą obowiązywały 31 grudnia 2036 r. r., a więc rok dłużej niż Rozporządzenie 2023/1066 w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do niektórych kategorii porozumień badawczo-rozwojowych oraz Rozporządzenie 2023/1067 w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do niektórych kategorii porozumień specjalizacyjnych . Polski ustawodawca do tej pory konsekwentnie przyjmował przepisy, które, na potrzeby rynku krajowego, regulowały zakres wyłączeń w sposób zaproponowany przez Komisję w przepisach przez nią przyjętych. W celu zachowania ciągłości, przepisy polskich rozporządzeń przewidywały okres obowiązywania o rok dłuższy niż regulacje unijne. Jest to więc świadomy zabieg legislacyjny.","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Oddziaływanie na życie społeczne nowych regulacji prawnych","value":"","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":false,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Spodziewane skutki i następstwa projektowanych regulacji prawnych","value":"","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":false,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Sposoby mierzenia efektów nowych regulacji prawnych","value":"","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":false,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Organ odpowiedzialny za opracowanie projektu","registerId":20874195,"dictionaryValues":[{"id":"Prezes UOKiK","value":"Prezes UOKiK"}],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Osoba odpowiedzialna za opracowanie projektu","value":"Tomasz Chróstny Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Organ odpowiedzialny za przedłożenie projektu RM","registerId":20874195,"dictionaryValues":[{"id":"Prezes UOKiK","value":"Prezes UOKiK"}],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Planowany termin przyjęcia projektu przez RM","value":"II kwartał 2024 r. ZREALIZOWANY Rada Ministrów przyjęła 10 czerwca 2024 r. w trybie obiegowym","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Informacja o rezygnacji z prac nad projektem","value":"","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Status realizacji","registerId":20874195,"dictionaryValues":[{"id":"Zrealizowany","value":"Zrealizowany"}],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"}]}}
Numer projektu:
RD33
Rodzaj dokumentu:
Projekty rozporządzeń
Typ dokumentu:
D – pozostałe projekty
Cele projektu oraz informacja o przyczynach i potrzebie rozwiązań planowanych w projekcie:
Z dniem 31 grudnia 2023 r. wygasło rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 marca 2011 r. w sprawie wyłączenia określonych porozumień specjalizacyjnych i badawczo-rozwojowych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję (Dz. U. z 2014 r. poz. 1012), zgodnie z którym porozumienia specjalizacyjne i badawczo-rozwojowe spełniające określone w rozporządzeniu warunki są wyłączone spod zastosowania zakazu zawierania porozumień ograniczających konkurencję. Rozporządzenie to zostało wydane na podstawie art. 8 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2023 r. poz. 1689 i 1705) (dalej: „u.o.k.k.”). Obowiązujące do końca 2023 r. w Polsce rozporządzenie wzorowane były na dwóch rozporządzeniach Komisji: Rozporządzeniu 1217/2010 w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do niektórych kategorii porozumień badawczo-rozwojowych (Dz. Urz. UE L 335 z 18.12.2010, str. 36) (dalej: „Rozporządzenie R&D UE”) oraz Rozporządzeniu 1218/2010 w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do niektórych kategorii porozumień specjalizacyjnych (Dz. Urz. UE L 335 z 18.12.2010, str. 43) (dalej: „Rozporządzenie specjalizacyjne UE”), które obowiązywały do 31 maja 2023 r. Powyższe rozporządzenia są użytecznymi narzędziami ułatwiającymi ocenę porozumień specjalizacyjnych i badawczo-rozwojowych zgodnie z prawem ochrony konkurencji.
Polski ustawodawca zdecydował, że obie grupy porozumień w sprawie współpracy horyzontalnej zostaną objęte jednym aktem prawnym, co przeciwdziała przeregulowaniu materii wyłączeń grupowych i zbędnemu mnożeniu przepisów wykonawczych. Za takim rozwiązaniem przemawia także to, iż w praktyce porozumienia obydwu powyższych rodzajów występują w ramach jednej kooperacji przedsiębiorców. Tak też ta kwestia była rozwiązywana do tej pory. Rozporządzenie R&D UE oraz Rozporządzenie specjalizacyjne UE znalazły swój odpowiednik w rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 marca 2011 r. w sprawie wyłączenia określonych porozumień specjalizacyjnych i badawczo-rozwojowych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję.
Komisja Europejska w 2019 roku dokonała ewaluacji dotychczas obowiązujących przepisów [1]. Zarówno Rozporządzenie Specjalizacyjne UE i Rozporządzenie R&D UE jak i Wytyczne w sprawie stosowania art. 101 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do horyzontalnych porozumień kooperacyjnych (OJ C 11, 14.1.2011, str. 1-72) zostały ocenione pozytywnie ze względu na ich znaczenie dla poprawy efektywności stosowania reguł konkurencji, a także fakt iż zwiększają pewność prawa dla przedsiębiorców.
Jednocześnie Komisja wskazała, że część regulacji wymaga dostosowania do zmian rynkowych jakie zaszły od czasu przyjęcia Rozporządzeń. W świetle zebranych doświadczeń oraz przeprowadzonych szerokich konsultacji, Komisja podjęła decyzję o potrzebie przyjęcia nowych przepisów umożliwiających wyłączenie spod zakazu zawierania porozumień ograniczających konkurencję, które uwzględniłyby ocenę dotychczasowych przepisów oraz zmieniające się realia rynkowe. W konsekwencji Komisja Europejska przyjęła rozporządzenia:
- Rozporządzenie 2023/1066 w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do niektórych kategorii porozumień badawczo-rozwojowych (Dz. Urz. UE L 143 z 02.16.20123, str. 9) oraz
- Rozporządzenie 2023/1067 w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do niektórych kategorii porozumień specjalizacyjnych (Dz. Urz. UE L 143 z 02.16.2023, str. 20), dalej łącznie jaki: HBER”)
Oba te rozporządzenia obowiązywać będą do 30 czerwca 2035 r. Przyjęte rozwiązania wynikają z doświadczeń unijnych organów ochrony konkurencji, w tym Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.
Jakkolwiek powyższe przepisy unijne stosowane są bezpośrednio i nie wymagają dla swojej skuteczności przyjęcia odpowiednich regulacji, należy uznać, że z punktu widzenia stosowania prawa, w tym ograniczania obciążeń regulacyjnych dla polskich przedsiębiorców, korzystne jest przyjęcie polskiego rozporządzenia w tym przedmiocie, którego kształt będzie odpowiadał rozporządzeniu unijnemu i będzie dotyczył porozumień zakazanych na podstawie przepisów u.o.k.k. zawieranych na rynku krajowym.
Polski ustawodawca do tej pory konsekwentnie przyjmował przepisy, które na potrzeby rynku krajowego, regulowały zakres wyłączeń w sposób zaproponowany przez Komisję w przepisach przez nią przyjętych. W celu zachowania ciągłości, przepisy polskich rozporządzeń przewidywały okres obowiązywania o rok dłuższy niż regulacje unijne. Okres ten pozwalał na analizę kierunku rozwiązań przyjmowanych przez UE oraz na przeprowadzenie prac legislacyjnych mających na celu wprowadzenie wyłączeń porozumień wzorowanych na rozwiązaniach unijnych.
Z punktu widzenia stosowania prawa, w tym ograniczania obciążeń regulacyjnych dla polskich przedsiębiorców uznano, że korzystne jest przyjęcie polskiego rozporządzenia dotyczącego wyłączeń porozumień badawczo-rozwojowych i specjalizacyjnych, którego kształt będzie odpowiadał rozporządzeniom unijnym. Polskie rozporządzenie znajduje zastosowanie zarówno do porozumień, które wywierają wpływ na handel między państwami członkowskimi Unii Europejskiej, jak i takich o wyłącznie krajowym wymiarze. Do tych pierwszych znajduje również równolegle zastosowanie prawo unijne, a porozumienia, które nie są zakazane na gruncie prawa unijnego, nie mogą być uznane za niezgodne z prawem polskim (nawet jeżeli polskie rozporządzenie wyłączające ich nie obejmowało). Należy przy tym mieć na uwadze, że ograniczenie geograficzne praktyki do terytorium jednego Państwa Członkowskiego nie wyklucza zastosowania do niego regulacji unijnych (ze względu na okoliczność, że może ono wywierać wpływ na handel UE, a sądy unijne przyjmują, że istnieje „mocne domniemanie” istnienia wpływu na handel, jeżeli naruszenie odnosi się do całego obszaru Państwa Członkowskiego (wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 24 września 2009 r. w sprawach połączonych C 125/07 P, C 133/07 P, C 135/07 P i C 137/07 P, Erste Group Bank, EU:C:2009:576, akapit 38-39). W konsekwencji należy przyjąć, że do znacznej porozumień badawczo- rozwojowych i specjalizacyjnych stosowanych w Polsce i mogących budzić wątpliwości z punktu widzenia prawa ochrony konkurencji, zastosowanie znajdują zarówno przepisy prawa polskiego, jak i unijnego.
Brak spójności regulacji polskiej i unijnej w przedmiocie wyłączeń byłby niekorzystny dla polskich przedsiębiorców. W zakresie bowiem, w jakim polskie rozporządzenie wyłączające byłoby szersze (prowadziłoby do konkluzji o braku naruszenia art. 6 u.o.k.k.) i tak nie wpływałoby na ocenę w ramach art. 101 TFUE, o ile wywierałoby wpływ na handel między państwami UE. W zakresie z kolei, w jakim polskie rozporządzenie byłoby węższe (otwierałoby pole, ale niekoniecznie wiązało z konkluzją o nielegalności porozumienia w ramach art. 6 u.o.k.k.) ostatecznie i tak nie pozwalałoby na zakazanie porozumienia, tak długo jak wpływałoby na handel między państwami UE i wchodziło w zakres rozporządzenia unijnego.
Oznacza to, że odmienności w polskim rozporządzeniu mogłyby mieć znaczenie w zasadzie wyłącznie na potrzeby oceny porozumień w ogóle niewywierających wpływu na handel między państwami członkowskimi, co jednak wiązałoby się z tworzeniem swoistego dualizmu prawnego. Przedsiębiorcy musieliby analizować dwa różne porządki prawne, o ile nie mieliby całkowitej pewności, że ich kooperacja wpływa albo nie wpływa na handel unijny – takie rozwiązanie w nieuzasadniony sposób zwiększałoby koszty przestrzegania prawa i utrudniało prowadzenie działalności gospodarczej w Polsce.
Decyzja o konieczności wyłączenia określonych porozumień specjalizacyjnych i badawczo-rozwojowych została podjęta w oparciu i na podstawie przepisów zawierające upoważnienie ustawowe do wydawania rozporządzeń wyłączających określone kategorie porozumień spod zakazu zawierania porozumień ograniczających konkurencję. Artykuł 8 ust. 3 u.o.k.k. zawiera delegację dla Rady Ministrów do wydania rozporządzeń zwalniających określone kategorie porozumień spod zakazu zawierania porozumień ograniczających konkurencje wyrażonego w art. 6 u.o.k.k. i wskazuje jakie warunki powinny spełniać porozumienia podlegające wyłączeniu.
Zgodnie z delegacją ustawową, porozumienia objęte zwolnieniem spod zakazu muszą jednocześnie:
1) przyczyniać się do polepszenia produkcji, dystrybucji towarów lub do postępu technicznego lub gospodarczego;
2) zapewniać nabywcy lub użytkownikowi odpowiednią część wynikających z porozumień korzyści;
3) nie nakładać na zainteresowanych przedsiębiorców ograniczeń, które nie są niezbędne do osiągnięcia tych celów;
4) nie stwarzać tym przedsiębiorcom możliwości wyeliminowania konkurencji na rynku właściwym w zakresie znacznej części określonych towarów.
Powyższe warunki są spełnione przez porozumienia objęte wyłączeniem. Wyłączenia grupowe porozumień kooperacyjnych powinny być postrzegane jako przejaw ekonomizacji prawa ochrony konkurencji, która zmierza do bardziej racjonalnego stosowania przepisów o ochronie konkurencji. Stopień potencjalnego ograniczenia konkurencji spowodowanego przez porozumienie jest w dostatecznym wymiarze rekompensowany przez planowane korzyści dla gospodarki i konsumentów. Warunki wskazane w rozporządzeniu gwarantują właściwy poziom ochrony konkurencji jednocześnie zapewniając przedsiębiorcom elastyczność kształtowania stosunków gospodarczych zapewniającą im możliwość osiągania optymalnych korzyści gospodarczych.
Jednocześnie należy pamiętać, że w przypadku wyłączeń, potencjalne ograniczenia konkurencji muszą być niezbędne do osiągnięcia zakładanych korzyści. Kryterium niezbędności oznacza, że istnienie umowy lub praktyki jest konieczne dla osiągnięcia określonego celu lub korzyści z punktu widzenia gospodarki lub konsumentów (niemożliwe byłoby osiągnięcie korzyści w inny sposób – z pominięciem porozumienia). Warunkiem dopuszczalności zwolnienia jest także nieprzekroczenie przez strony porozumienia określonej wielkości udziału w rynku.
Zgodnie z rozporządzeniem porozumienia, które bezpośrednio lub pośrednio, samodzielnie lub w powiązaniu z innymi czynnikami zależnymi od stron, mieć na najpoważniejszych ograniczeń konkurencji (tzw. klauzule czarne)(ang. hardcore restraints) (np. nie mogą ustalać cen lub zobowiązywać się do wyłączności w zakresie współpracy), ponieważ ich antykonkurencyjny charakter nie może zostać skompensowany przez wskazane korzyści.
Celem rozporządzenia przewidującego wyłączenie grupowe jest zatem uproszczenie z punktu widzenia przedsiębiorców oceny, czy zawarte przez nich porozumienie kooperacyjne może naruszać art. 6 u.o.k.k. Rozporządzenie to ma też w założeniu zwiększać pewność prawną po stronie przedsiębiorcy – w przeciwnym razie przedsiębiorca każdorazowo musiałby oceniać, czy jego porozumienie ogranicza ze względu na cel lub skutek konkurencję (przy czym określenie, jakie są skutki porozumienia jest znacznie trudniejsze) i czy potencjalnie wchodzi ono w zakres wyjątku określonego w art. 8 ust. 1 u.o.k.k. Wydanie rozporządzenia wyłączającego zmniejsza zatem obciążenia regulacyjne po stronie przedsiębiorców.
Projektowane przepisy określają "bezpieczną przystań' w tak szczegółowy sposób, że bardzo mało prawdopodobna jest możliwość wykorzystywania wyłączenia do osiągnięcia przewagi względem innych uczestników rynku lub osłabienia konkurencji na danym rynku właściwym. Należy przede wszystkim zwrócić uwagę, że klauzule czarne, najbardziej szkodliwe dla konkurencji - takie jak np. ustalanie cen minimalnych, zgodnie z projektowanymi przepisami w żadnym wypadku nie mogą podlegać wyłączeniu. Prowadząc postępowanie w sprawie praktyk ograniczających konkurencję oraz wydając decyzję, organ antymonopolowy każdorazowo bada i wykazuje czy dane porozumienie podlega któremukolwiek z wyłączeń (także wyłączeń indywidualnych) - bada zatem wszystkie przesłanki, w tym m.in. okoliczność, czy porozumienie nie stwarza przedsiębiorcom możliwości wyeliminowania konkurencji na rynku właściwym w zakresie znacznej części określonych towarów. Takie sformułowanie przepisów oraz sposób ich egzekucji minimalizują możliwość uzyskania wyników fałszywie negatywnych tj, wyników, które wskazywałyby na wyłączenie spod zakazu zachowań, które negatywnie oddziałują na konkurencję. Jednocześnie nawet w wypadku gdyby dane porozumienie podlegało wyłączeniu na podstawie rozporządzenia krajowego, a miałoby jednak charakter antykonkurencyjny, w zdecydowanej większości przypadków możliwe byłoby przeprowadzenie postępowania na podstawie przepisów unijnych, które przewidują, że nawet jeśli do porozumienia znajdzie zastosowanie rozporządzenie wyłączeniowe, a ono w dalszym ciągu powoduje skutki niezgodne z prawem konkurencji, organ ochrony konkurencji państwa członkowskiego może wycofać wyłączenie przewidziane w rozporządzeniu o wyłączeniach danego terytorium (art. 29 ust. 2 Rozporządzeni 1/2003).
Specyfika regulacji powoduje, że rozporządzenie jako takie nie stanowi podstawy do wydawania jakichkolwiek decyzji, gdyż jego adresatem są przedsiębiorcy, którzy prowadząc działalność i dokonując uzgodnień dotyczących kooperacji w procesie samooceny określają, czy dane porozumienie spełnia warunki wyłączenia. Rozporządzenie w tym zakresie zwiększa pewność prawną i stanowi ułatwienie dla przedsiębiorców, którzy mogą posłużyć się jasnymi kryteriami wskazującymi na to, iż dane porozumienie może wywoływać również skutki prokonkurencyjne, które równoważąc jego negatywny wpływ na konkurencję, mogłyby przemawiać za wyłączeniem go spod zakazu (i w efekcie jego zawarcie nie naraża przedsiębiorcy na odpowiedzialność). Rozporządzenie ma w istocie na celu ułatwienie stosowania art. 8 ust. 1 u.o.k.k. - jeśli porozumienie spełnia przesłanki określone w rozporządzeniu wyłączającym, to nie jest konieczne odrębne stosowanie do niego art. 8 ust. 1 u.o.k.k. - strony porozumienia nie muszą dzięki temu dowodzić w postępowaniu, że spełnione są przesłanki wyłączenia indywidualnego określone w przepisie ww. przepisie.
-------------------------------------------------------
[1] https://competition-policy.ec.europa.eu/public-consultations/2019-hbers_en
Istota rozwiązań planowanych w projekcie, w tym proponowane środki realizacji:
Rozporządzenie, wzorując się na rozwiązaniach przyjętych w HBER, będzie przewidywało wyłączenie porozumień specjalizacyjnych i badawczo-rozwojowych spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję określonego w art. 6 u.o.k.k. Jednocześnie rozporządzenie określi warunki dopuszczalności zwolnienia, klauzule niedozwolone - czyli takie, których strony nie mogą wprowadzić do porozumienia (występowanie tych klauzul w porozumieniu stanowi naruszenie art. 6 u.o.k.k.) oraz okres obowiązywania wyłączenia.
Rozporządzenie wprowadza ogólne definicje i zakres rozporządzenia, określając, że reguluje ono warunki, na jakich porozumienia specjalizacyjne i badawczo-rozwojowe mogą być wyłączone spod zakazu porozumień ograniczających konkurencję.
Rozporządzeni określa, które porozumienia specjalizacyjne i badawczo-rozwojowe mogą być wyłączone spod zakazu konkurencji, jaki jest próg udziału w rynku warunkujący wyłączenie, jakie klauzule niezależnie od spełniani pozostałych warunków nie mogą zostać wyłączone spod zakazu oraz Klauzule, których występowania w porozumieniach badawczo-rozwojowych nie uznaje się za naruszenie art. 6 ust. 1 u.o.k.k.

Porozumienia specjalizacyjne i badawczo-rozwojowe, które podlegają wyłączeniu

Porozumienia specjalizacyjne i badawczo-rozwojowe to umowy zawierane między przedsiębiorcami, które mają na celu wspólną działalność badawczo-rozwojową lub specjalizacyjną. W takich umowach strony decydują się na współpracę w celu realizacji projektów badawczo-rozwojowych lub dzielenia się zasobami, wiedzą lub technologią w określonych dziedzinach lub sektorach gospodarki.

Po spełnieniu odpowiednich warunków wyłączeniu podlegają:
1. Porozumienia specjalizacyjne dotyczące:
- jednostronnej specjalizacji, gdzie jedna strona zobowiązuje się do zaprzestania produkcji określonych towarów i nabywania ich od drugiej strony,
- wzajemnej specjalizacji, gdzie strony zobowiązują się do zaprzestania produkcji różnych, ale określonych towarów, i nabywania ich od pozostałych stron,
- wspólnej produkcji, gdzie strony zobowiązują się wspólnie produkować określone towary.
2. Porozumienia badawczo-rozwojowe dotyczące:
- wspólnego prowadzenia działalności badawczo-rozwojowej w odniesieniu do towarów lub procesów objętych porozumieniem oraz wspólnego wykorzystywania wyników tej działalności,
- wspólnego wykorzystywania wyników działalności badawczo-rozwojowej w odniesieniu do towarów lub procesów objętych porozumieniem, prowadzonej wspólnie w ramach porozumienia zawartego wcześniej między tymi samymi stronami,
- wspólnego prowadzenia działalności badawczo-rozwojowej w odniesieniu do towarów lub procesów objętych porozumieniem, z wyłączeniem wspólnego wykorzystywania wyników tej działalności,
- prowadzenia opłacanej działalności badawczo-rozwojowej w odniesieniu do towarów lub procesów objętych porozumieniem oraz wspólnego wykorzystywania wyników tej działalności,
- wspólnego wykorzystywania wyników opłacanej działalności badawczo-rozwojowej w odniesieniu do towarów lub procesów objętych porozumieniem w ramach porozumienia zawartego wcześniej między tymi samymi stronami,
- prowadzenia opłacanej działalności badawczo-rozwojowej w odniesieniu do towarów lub procesów objętych porozumieniem, z wyłączeniem wspólnego wykorzystywania wyników tej działalności.

Wyłączenie dotyczy również klauzul związanych z tymi porozumieniami, które nie stanowią ich głównego przedmiotu, ale są z nimi powiązane i niezbędne do ich wykonywania, które mogą dotyczyć:
- przeniesienia praw własności intelektualnej lub udzielenia licencji na te prawa stronie lub stronom porozumienia,
- zobowiązań do wyłącznej dostawy lub zakupu towarów objętych specjalizacją,
- zobowiązań do zaprzestania samodzielnej sprzedaży towarów objętych specjalizacją, z jednoczesnym ustanowieniem klauzuli o ich wspólnej dystrybucji,
- określenia poziomów sprzedaży w przypadku wspólnej dystrybucji,
- ustalania cen od bezpośrednich klientów w przypadku wspólnej dystrybucji lub ustalania opłat licencyjnych od bezpośrednich licencjobiorców, w określonych przypadkach.

Progi udziału w rynku

Warunkiem dopuszczalności wyłączenia będzie przede wszystkim nieprzekroczenie wielkości udziału w rynku przez strony porozumienia (w przypadku porozumień specjalizacyjnych zasadniczo 20%, a w przypadku porozumień badawczo-rozwojowych zasadniczo 25%). Rozporządzenie będzie zawierało szczegółowe regulacje dotyczące sposobu wyliczenia udziału w rynku na potrzeby stosowania wyłączenia.

Wspólne wykorzystanie wyników

Rozporządzenie wymienia także warunki wyłączenia dotyczące wspólnego wykorzystania wyników, wskazując na konieczność zapewnienia
- pełnego dostępu do wyników (zasadniczo wszystkie strony porozumienia muszą mieć pełen dostęp do ostatecznych wyników wspólnej działalności badawczo-rozwojowej lub opłacanej działalności badawczo-rozwojowej, włącznie z prawami własności intelektualnej i know-how),
- dostępności do know-how (wszystkie strony porozumienie muszą mieć dostęp do istniejącego wcześniej know-how innych stron, jeśli porozumienie zakłada wspólne prowadzenie działalności badawczo-rozwojowej lub opłacanej działalności badawczo-rozwojowej),
- wspólne wykorzystywanie wyników musi dotyczyć tylko tych wyników, które są chronione przez prawa własności intelektualnej lub stanowią know-how i są istotne dla produkcji towarów lub procesów objętych porozumieniem,
- w wypadku dostawy towarów w ramach porozumienia specjalizacyjnego, przedsiębiorcy zobowiązani do produkcji tych towarów muszą realizować zamówienia innych stron porozumienia na dostawy tych towarów, chyba że porozumienie przewiduje inną formę dystrybucji lub strony uzgodniły, że tylko strona wytwarzająca te towary może je dystrybuować.

Najcięższe rodzaje porozumień niepodlegających wyłączeniu (klauzule czarne)

Rozporządzenie określa, że wyłączenia nie stosuje się do porozumień specjalizacyjnych, które bezpośrednio lub pośrednio, samodzielnie lub w powiązaniu z innymi czynnikami zależnymi od stron, mają na celu:
1) w porozumieniach specjalizacyjnych (§ 8):
- ustalanie cen sprzedaży towarów;
- ograniczanie produkcji lub sprzedaży towarów: porozumienia specjalizacyjne nie mogą zawierać klauzul, które ograniczają produkcję lub sprzedaż towarów objętych specjalizacją. Strony nie mogą działać wspólnie w celu kontrolowania produkcji lub ilości towarów dostępnych na rynku;
- podział rynków: strony porozumienia specjalizacyjnego nie mogą dzielić rynków zbytu towarów objętych specjalizacją. Nie mogą także ustalać, które obszary geograficzne lub grupy klientów przypisane są każdej ze stron.
2) w porozumieniach badawczo-rozwojowych (§ 9):
- ustalanie cen lub opłat w przypadku sprzedaży towarów;
- ograniczanie produkcji lub sprzedaży (z wyjątkiem ustalania pozimomów produkcji, jeśli wspólne wykorzystywanie wyników obejmuje wspólne wytwarzanie towarów objętych porozumieniem oraz ustalania poziomów sprzedaży, jeśli wspólne wykorzystywanie wyników obejmuje wspólną dystrybucję towarów lub wspólne udzielanie licencji w określony sposób);
- podział rynków: porozumienia badawczo-rozwojowe nie mogą zawierać klauzul, które ograniczają, na których obszarach lub dla których klientów strony mogą sprzedawać towary objęte porozumieniem. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy jedna ze stron otrzymuje wyłączną licencję na wykorzystywanie wyników;
- wyeliminowanie lub ograniczanie aktywnej sprzedaży – strony porozumienia nie mogą utrudniać aktywnej sprzedaży towarów objętych porozumieniem na obszarach lub klientach, których nie przydzielono na wyłączność jednej ze stron;
- zobowiązanie do odmowy zaspokojenia popytu - strony porozumienia nie mogą zobowiązywać się do odmowy zaspokojenia popytu ze strony klientów na obszarach lub w sposób rozdzielonych między strony w ramach specjalizacji w zakresie wykorzystywania wyników;

Klauzule szare

Rozporządzenia określa także klauzule, których występowanie w porozumieniu horyzontalnym stanowi naruszenie art. 6 ust. 1 ustawy:
- ograniczanie swobody uczestnictwa w działalności badawczo-rozwojowej - stronom porozumienia nie mogą ograniczać uczestnictwa w prowadzeniu działalności badawczo-rozwojowej samodzielnie lub we współpracy z osobami trzecimi w innej dziedzinie niż objęta porozumieniem;
- zakaz podważania ważności praw własności intelektualnej - strony nie mogą zawierać w porozumieniu klauzul, które zakazują podważania ważności praw własności intelektualnej, którymi dysponują, i które są istotne dla działalności badawczo-rozwojowej;
- zakaz podważania ważności praw własności intelektualnej po zakończeniu porozumienia: zakaz podważania ważności praw własności intelektualnej, które strony dysponują, również po zakończeniu porozumienia badawczo-rozwojowego;
- obowiązanie do nieudzielania licencji osobom trzecim: strony nie mogą zobowiązywać się do nieudzielania osobom trzecim licencji na wytwarzanie towarów lub procesów objętych porozumieniem, chyba że istnieje wyjątek przewidziany w porozumieniu, pozwalający na wykorzystywanie wyników działalności badawczo-rozwojowej przez przynajmniej jedną ze stron w stosunku do osób trzecich.

Okres obowiązywania

Wyłączenia określone w projekcie będą obowiązywały 31 grudnia 2036 r. r., a więc rok dłużej niż Rozporządzenie 2023/1066 w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do niektórych kategorii porozumień badawczo-rozwojowych oraz Rozporządzenie 2023/1067 w sprawie stosowania art. 101 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do niektórych kategorii porozumień specjalizacyjnych . Polski ustawodawca do tej pory konsekwentnie przyjmował przepisy, które, na potrzeby rynku krajowego, regulowały zakres wyłączeń w sposób zaproponowany przez Komisję w przepisach przez nią przyjętych. W celu zachowania ciągłości, przepisy polskich rozporządzeń przewidywały okres obowiązywania o rok dłuższy niż regulacje unijne. Jest to więc świadomy zabieg legislacyjny.
Organ odpowiedzialny za opracowanie projektu:
Prezes UOKiK
Osoba odpowiedzialna za opracowanie projektu:
Tomasz Chróstny Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów
Organ odpowiedzialny za przedłożenie projektu RM:
Prezes UOKiK
Planowany termin przyjęcia projektu przez RM:
II kwartał 2024 r. ZREALIZOWANY Rada Ministrów przyjęła 10 czerwca 2024 r. w trybie obiegowym
Informacja o rezygnacji z prac nad projektem:
Status realizacji:
Zrealizowany