Powrót

Projekt ustawy o zmianie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

Logo Biuletynu Informacji Publicznej
Informacje o publikacji dokumentu
Pierwsza publikacja:
18.08.2026 14:06 Edyta Kurkiewicz
Wytwarzający/ Odpowiadający:
Minister Sprawiedliwości
Tytuł Wersja Dane zmiany / publikacji
Projekt ustawy o zmianie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych 2.0 16.11.2026 13:06 Monika Majewska
Projekt ustawy o zmianie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych 1.0 18.08.2026 14:06 Edyta Kurkiewicz

Aby uzyskać archiwalną wersję należy skontaktować się z Redakcją BIP

{"register":{"columns":[{"header":"Numer projektu","value":"UD454","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"sequence":{"regex":"UD{#UD_1}"},"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Rodzaj dokumentu","registerId":20874195,"dictionaryValues":[{"id":"Projekty ustaw","value":"Projekty ustaw"}],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Typ dokumentu","registerId":20874195,"dictionaryValues":[{"id":"D – pozostałe projekty","value":"D – pozostałe projekty"}],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Informacja dodatkowa","value":"Projekt zawiera rozwiązania o charakterze deregulacyjnym (Deregulacja 2.0)","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Cele projektu oraz informacja o przyczynach i potrzebie rozwiązań planowanych w projekcie","value":"Projektowana regulacja ma na celu wyeliminowanie lub ograniczenie procedowania wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych w nowych kategoriach spraw. Niniejszy projekt ustawy o zmianie ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (dalej: u.k.s.c.) stanowi reakcję ustawodawcy na dostrzeżone problemy w praktyce sądowej w dwóch obszarach, czyniąc zadość zasadom współżycia społecznego i przyczyniając się do usprawnienia postępowań sądowych. W aktualnym stanie prawnym osoby występujące z pozwem o podwyższenie lub wydłużenie czasu trwania renty oraz osoby korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej w celu uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym powinny złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, załączając do niego oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach na urzędowym formularzu (art. 102 ust. 1 i 2 u.k.s.c.). Rozpoznając wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych sąd może wezwać stronę o uzupełnienie jego braków (art. 102 ust. 2 u.k.s.c.), jak również zarządzić stosowne dochodzenie, jeżeli na podstawie okoliczności sprawy lub oświadczeń strony przeciwnej powziął wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony domagającej się zwolnienia od kosztów sądowych lub z niego korzystającej (art. 109 ust. 1 u.k.s.c.). Sąd rozstrzyga w przedmiocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych postanowieniem, na które przysługuje zażalenie (art. 3941a § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Zatem rozpoznanie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, jeśli jest połączone z wezwaniem do uzupełnienia jego braków, dochodzeniem czy postępowaniem zażaleniowym, może trwać kilka miesięcy. Jeśli weźmie się pod uwagę, że zwykle wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych zawarty jest w pierwszym piśmie inicjującym postępowanie sądowe, to do czasu jego rozpoznania sąd zasadniczo nie podejmie w sprawie żadnych innych czynności, jako że sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata (art. 1262 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego).","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Istota rozwiązań planowanych w projekcie, w tym proponowane środki realizacji","value":"Pierwszym z problemów, które rozwiązuje niniejsza ustawa, jest kwestia nierównej sytuacji prawnej osób, występujących z pozwem o przyznanie renty na podstawie przepisów art. 444 § 2 k.c. albo art. 446 § 2 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.) lub występujących z żądaniem udzielenia zabezpieczenia takich roszczeń oraz osób, wnoszących pozew o podwyższenie lub wydłużenie czasu trwania renty już przyznanej na podstawie powołanych przepisów k.c. Niniejsza ustawa zrównuje sytuację prawną tych grup powodów poprzez objęcie ich ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych. To powoduje, że wobec tych grup powodów zostaną zastosowane tożsame, równe zasady zwolnienia z kosztów sądowych. Wynika to z faktu, że brak jest argumentów uzasadniających obecne zróżnicowanie tych grup. Przeciwnie, te same racje uzasadniają objęcie ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych osób domagających się podwyższenia czy wydłużenia czasu trwania renty, co osób występujących z pozwem o przyznanie takiej renty. Mianowicie, zarówno osoby występujące z pozwem o rentę na podstawie art. 444 § 2 albo art. 446 § 2 k.c., jak i osoby domagające się jej podwyższenia lub wydłużenia zgodnie z art. 907 § 2 k.c., są osobami, które doznały uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia wskutek deliktu np. będąc poszkodowanymi w wypadku samochodowym czy w wyniku błędu medycznego. Wskazane przepisy dotyczą także osób otrzymujących rentę od sprawców przestępstw, w wyniku których śmierć poniósł pokrzywdzony (na którym ciążył ustawowy obowiązek alimentacyjny) lub innych osób najbliższych, którym pokrzywdzony dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania. Celem postępowania sądowego o przyznanie, podwyższenie, wydłużenie renty tym osobom jest między innymi finansowa ulga w ich niepełnosprawności czy cierpieniu, rekompensata za obniżone zdolności zarobkowe związane z obniżeniem zdolności do wykonywania pracy, zastąpienie świadczenia alimentacyjnego otrzymywanego od zmarłego. Obowiązek uiszczania kosztów sądowych przez te osoby hamował je przed występowaniem na drogę sądową i dokładał ciężarów finansowych, co, biorąc pod uwagę podstawę faktyczną tych roszczeń, było nieuzasadnione. Należy wziąć pod uwagę, że to czynniki obiektywne, takie jak inflacja, wzrost kosztów leczenia, pogorszenie stanu zdrowia wpływają na potrzebę podwyższenia czy wydłużenia czasu trwania renty. \nW aktualnym stanie prawnym zgodnie z art. 96 ust. 1 pkt 16 u.k.s.c. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych osoba wnosząca pozew o przyznanie renty na podstawie przepisów art. 444 § 2 k.c. albo art. 446 § 2 k.c. lub występująca z żądaniem udzielenia zabezpieczenia takiego roszczenia. Z powołanych przepisów k.c. wynika, że o ile poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty (art. 444 § 2 k.c.) oraz, że osoba, względem której ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny, może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody renty obliczonej stosownie do potrzeb poszkodowanego oraz do możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego przez czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego. Takiej samej renty mogą żądać inne osoby bliskie, którym zmarły dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania, jeżeli z okoliczności wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego (art. 446 § 2 k.c.). W przepisach u.k.s.c. brak jest jednak regulacji dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych osób fizycznych, wnoszących pozew o podwyższenie lub wydłużenia czasu trwania renty już przyznanej na podstawie powołanych przepisów k.c.\nZ powództwem o zmianę wysokości lub czasu trwania renty na podstawie art. 907 § 2 k.c. może wystąpić zarówno podmiot uprawniony z renty, jak i zobowiązany. Zmiana renty dokonywana na podstawie art. 907 § 2 k.c. może dotyczyć wysokości poszczególnych świadczeń okresowych lub czasu trwania obowiązku świadczenia renty. Zmiana może polegać zarówno na zwiększeniu poszczególnych świadczeń lub wydłużeniu czasu trwania obowiązku świadczenia renty, jak i na zmniejszeniu poszczególnych świadczeń lub na skróceniu czasu trwania obowiązku świadczenia renty. Mając zatem na względzie cel, jakiemu miałaby przyświecać proponowana regulacja (dobro osób fizycznych, którym została przyznana renta), zwolniona od kosztów sądowych powinna być wyłącznie osoba fizyczna uprawniona do renty. Przyjęcie takiego modelu pozostawałoby w zgodzie z intencją ustawodawcy wyrażoną już wcześniej, w ustawie z dnia 2 grudnia 2021 r. o zmianie ustawy – Prawo o ruchu drogowym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 poz. 2328), na podstawie której od dnia 1 stycznia 2022 r. obowiązuje art. 96 ust. 1 pkt 16 u.k.s.c. Podmiotowy zakres zastosowania obowiązującego przepisu ograniczony tu został bowiem wyłącznie do osób legitymowanych do wniesienia pozwu o rentę na podstawie przepisów art. 444 k.c., 446 k.c., nie zaś do podmiotów pozwanych w tych sprawach. \nZ tych wszystkich względów zasadna jest nowelizacja art. 96 ust. 1 pkt 16 u.k.s.c. poprzez rozszerzenie zwolnienia podmiotowego od kosztów sądowych również o osoby występujące z pozwami o podwyższenie lub wydłużenie czasu trwania renty. Owo zwolnienie następuje z mocy prawa, bez konieczności składania oświadczenia o stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach czy wydawania przez sąd postanowienia, i dotyczy całości kosztów sądowych. Brak obowiązku badania stanu majątkowego, w tym prowadzenia dochodzenia w tym zakresie, przez sąd, jak również wyłączenie obowiązku wydawania postanowienia w tym przedmiocie przyczynią się do przyspieszenia postępowań sądowych w tych kategoriach spraw.\nDrugą kwestią rozwiązywaną przez niniejszą ustawę jest brak zasadności ponoszenia kosztów sądowych przez osoby pozostające w kryzysie ubóstwa lub bezdomności, potwierdzonego decyzją lub zaświadczeniem organu właściwego w sprawach pomocy społecznej. Ustawodawca dostrzega, że osoby korzystające ze wskazanych niżej świadczeń z pomocy społecznej, które przeszły weryfikację przez organ pomocy społecznej w zakresie sytuacji dochodowej lub życiowej, zasługują na zwolnienie z kosztów sądowych bez konieczności składania oświadczenia o stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach, jako że decyzja czy zaświadczenie o korzystaniu z danej formy pomocy społecznej stanowi wystarczający dowód na zasadność zwolnienia danej osoby z kosztów sądowych. \nMowa o osobach, którym właściwy organ przyznał prawo do:\n1) zasiłku stałego, o którym mowa w art. 36 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2026 r. poz. 639), przysługującego w dniu składania pisma powodującego obowiązek wniesienia opłaty lub w dniu zaktualizowania się obowiązku wniesienia zaliczki na poczet wydatków;\n2) zasiłku okresowego, o którym mowa w art. 36 pkt 1 lit. b tej ustawy, przysługującego w dniu składania pisma powodującego obowiązek wniesienia opłaty lub w dniu zaktualizowania się obowiązku wniesienia zaliczki na poczet wydatków, chyba że prawo do świadczenia zostało przyznane niezależnie od dochodu lub zostało przyznane osobie przekraczającej kryterium dochodowe;\n3) korzystania ze schroniska dla osób bezdomnych lub schroniska dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi, o którym mowa w art. 48a ust. 2f ustawy o pomocy społecznej, potwierdzone ostateczną decyzją obowiązującą w dniu składania pisma powodującego obowiązek wniesienia opłaty lub w dniu zaktualizowania się obowiązku wniesienia zaliczki na poczet wydatków.\nW zakresie świadczenia wymienionego w pkt 2 zwolnienie z kosztów sądowych ma dotyczyć wyłącznie osób spełniających kryterium dochodowe, o którym stanowi art. 8 ustawy o pomocy społecznej. Zatem niniejszy przepis nie obejmuje swym zakresem osób, którym zasiłek okresowy został przyznany niezależnie od spełnienia kryterium dochodowego lub został przyznane w sytuacji przekroczenia kryterium dochodowego, co dopuszcza art. 41 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany zasiłek okresowy, zasiłek celowy lub pomoc rzeczowa, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową. Hipotezą projektowanego art. 102a pkt 2 objęta jest wyłącznie sytuacja, gdy zasiłek okresowy został przyznany po spełnieniu kryterium dochodowego.\nZasiłek stały jest przyznawany zawsze po spełnieniu kryterium dochodowego. Ustawa o pomocy społecznej nie przewiduje odstępstw od tej reguły. \nNie jest wymagane spełnienie kryterium dochodowego korzystania ze schroniska dla osób bezdomnych lub schroniska dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi, o którym mowa w art. 48a ust. 2f ustawy o pomocy społecznej, ponieważ organ pomocy społecznej, przyznając prawo do tego świadczenia nie bada formalnie spełnienia kryterium dochodowego. Mimo tego jasne jest, że ta forma pomocy społecznej przyznawana jest jedynie osobom w kryzysie bezdomności, których sytuacja finansowa jest skrajnie zła. \nKonieczne jest legitymowanie się decyzją lub zaświadczeniem potwierdzającym przyznanie jednej z trzech powyżej wskazanych form pomocy społecznej. Taka decyzja lub zaświadczenie wskazują, że trudna sytuacja majątkowa osoby domagającej się zwolnienia od kosztów sądowych już została zweryfikowana na potrzeby innych postępowań, a konkretnie postępowania o przyznanie pomocy społecznej. Pracownicy pomocy społecznej weryfikują sytuację materialną podopiecznych wieloaspektowo, podobnie jak czyni to sąd rozpatrujący wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, a więc niecelowe i nadmiarowe jest ponowne badanie sytuacji majątkowej, dochodowej i rodzinnej przez sąd. \nNależy mieć jednocześnie na uwadze, że sytuacja uzasadniająca przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych powinna być aktualna w momencie zwalniania osoby od kosztów sądowych. W przypadku zasiłków stałych lub okresowych prawo do nich powinno być aktualne w dniu składania pisma wywołującego obowiązek wniesienia opłaty czy w dniu zaktualizowania się obowiązku wniesienia zaliczki na poczet wydatków. \nMając na względzie aspekty pragmatyczne, jak również fakt, że sama ustawa o pomocy społecznej w art. 11 i 12 przewiduje możliwość zmiany swojej decyzji o przyznaniu świadczenia w przypadku stwierdzenia przez pracownika socjalnego: marnotrawienia przyznanych świadczeń, ich celowego niszczenia lub korzystania w sposób niezgodny z przeznaczeniem bądź marnotrawienia własnych zasobów finansowych; dysproporcji między udokumentowaną wysokością dochodu a sytuacją majątkową osoby lub rodziny, wskazującą, że osoba ta lub rodzina jest w stanie przezwyciężyć trudną sytuację życiową, wykorzystując własne zasoby majątkowe, konieczne było uregulowanie sytuacji uchylenia, zmiany, stwierdzenia nieważności lub wygaśnięcia decyzji organu pomocy społecznej, na podstawie której strona postępowania korzystała ze zwolnienia z kosztów sądowych. W tym zakresie odpowiednie zastosowanie znajdą art. 110 i 111 u.k.s.c., które określają sposoby postępowania w sytuacjach analogicznych, to jest cofnięcia przez sąd zwolnienia od kosztów sądowych, jeżeli okazało się, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć, oraz możliwość ukarania grzywną strony, która uzyskała zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie świadomego podania nieprawdziwych okoliczności.\nZe względu na możliwość zmiany decyzji organu pomocy społecznej, a co za tym idzie odpadnięcia podstawy do zwolnienia z kosztów sądowych, właściwe było uregulowanie niniejszej materii w nowym artykule 102a u.k.s.c., następującego po art. 102 u.k.s.c., określającym zwolnienie od kosztów sądowych na wniosek strony. Niniejsza sytuacja jest bowiem odmienna od sytuacji podmiotów wymienionych w art. 96 ust. 1 u.k.s.c., skoro podstawa uzasadniająca zwolnienie od kosztów może przestać istnieć w wyniku zmiany decyzji organu pomocy społecznej. Różnica jest widoczna chociażby w przypadku porównania do osób dochodzących podwyższenia lub wydłużenia czasu trwania renty, gdzie ich zwolnienie z kosztów sądowych wynika z rodzaju dochodzonego roszczenia i nie jest zależne od indywidualnej oceny ich kryterium dochodowego, majątkowego czy rodzinnego. Dlatego uzasadnione jest uregulowanie tych dwóch odmiennych instytucji w odrębnych przepisach. \nW przypadku zwolnienia z kosztów sądowych na podstawie art. 102a u.k.s.c. sąd wydaje postanowienie w przedmiocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Natomiast strona nie ma obowiązku składania oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach a sąd nie prowadzi dochodzenia. To wpłynie pozytywnie na szybkość postępowań sądowych. ","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Oddziaływanie na życie społeczne nowych regulacji prawnych","value":"","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":false,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Spodziewane skutki i następstwa projektowanych regulacji prawnych","value":"","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":false,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Sposoby mierzenia efektów nowych regulacji prawnych","value":"","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":false,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Organ odpowiedzialny za opracowanie projektu","registerId":20874195,"dictionaryValues":[{"id":"MS","value":"MS"}],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Organ współpracujący przy opracowaniu projektu","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":false,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Osoba odpowiedzialna za opracowanie projektu","value":"Arkadiusz Myrcha Sekretarz Stanu","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Organ odpowiedzialny za przedłożenie projektu RM","registerId":20874195,"dictionaryValues":[{"id":"MS","value":"MS"}],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Planowany termin przyjęcia projektu przez RM","value":"IV kwartał 2026 r.","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Informacja o rezygnacji z prac nad projektem","value":"","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":false,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"},{"header":"Status realizacji","registerId":20874195,"dictionaryValues":[],"nestedValues":[],"showInContent":true,"positionSelector":".article-area__article h2","insertMethod":"after"}]}}
Numer projektu:
UD454
Rodzaj dokumentu:
Projekty ustaw
Typ dokumentu:
D – pozostałe projekty
Informacja dodatkowa:
Projekt zawiera rozwiązania o charakterze deregulacyjnym (Deregulacja 2.0)
Cele projektu oraz informacja o przyczynach i potrzebie rozwiązań planowanych w projekcie:
Projektowana regulacja ma na celu wyeliminowanie lub ograniczenie procedowania wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych w nowych kategoriach spraw. Niniejszy projekt ustawy o zmianie ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (dalej: u.k.s.c.) stanowi reakcję ustawodawcy na dostrzeżone problemy w praktyce sądowej w dwóch obszarach, czyniąc zadość zasadom współżycia społecznego i przyczyniając się do usprawnienia postępowań sądowych. W aktualnym stanie prawnym osoby występujące z pozwem o podwyższenie lub wydłużenie czasu trwania renty oraz osoby korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej w celu uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym powinny złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, załączając do niego oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach na urzędowym formularzu (art. 102 ust. 1 i 2 u.k.s.c.). Rozpoznając wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych sąd może wezwać stronę o uzupełnienie jego braków (art. 102 ust. 2 u.k.s.c.), jak również zarządzić stosowne dochodzenie, jeżeli na podstawie okoliczności sprawy lub oświadczeń strony przeciwnej powziął wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony domagającej się zwolnienia od kosztów sądowych lub z niego korzystającej (art. 109 ust. 1 u.k.s.c.). Sąd rozstrzyga w przedmiocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych postanowieniem, na które przysługuje zażalenie (art. 3941a § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania cywilnego). Zatem rozpoznanie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, jeśli jest połączone z wezwaniem do uzupełnienia jego braków, dochodzeniem czy postępowaniem zażaleniowym, może trwać kilka miesięcy. Jeśli weźmie się pod uwagę, że zwykle wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych zawarty jest w pierwszym piśmie inicjującym postępowanie sądowe, to do czasu jego rozpoznania sąd zasadniczo nie podejmie w sprawie żadnych innych czynności, jako że sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata (art. 1262 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego).
Istota rozwiązań planowanych w projekcie, w tym proponowane środki realizacji:
Pierwszym z problemów, które rozwiązuje niniejsza ustawa, jest kwestia nierównej sytuacji prawnej osób, występujących z pozwem o przyznanie renty na podstawie przepisów art. 444 § 2 k.c. albo art. 446 § 2 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.) lub występujących z żądaniem udzielenia zabezpieczenia takich roszczeń oraz osób, wnoszących pozew o podwyższenie lub wydłużenie czasu trwania renty już przyznanej na podstawie powołanych przepisów k.c. Niniejsza ustawa zrównuje sytuację prawną tych grup powodów poprzez objęcie ich ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych. To powoduje, że wobec tych grup powodów zostaną zastosowane tożsame, równe zasady zwolnienia z kosztów sądowych. Wynika to z faktu, że brak jest argumentów uzasadniających obecne zróżnicowanie tych grup. Przeciwnie, te same racje uzasadniają objęcie ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych osób domagających się podwyższenia czy wydłużenia czasu trwania renty, co osób występujących z pozwem o przyznanie takiej renty. Mianowicie, zarówno osoby występujące z pozwem o rentę na podstawie art. 444 § 2 albo art. 446 § 2 k.c., jak i osoby domagające się jej podwyższenia lub wydłużenia zgodnie z art. 907 § 2 k.c., są osobami, które doznały uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia wskutek deliktu np. będąc poszkodowanymi w wypadku samochodowym czy w wyniku błędu medycznego. Wskazane przepisy dotyczą także osób otrzymujących rentę od sprawców przestępstw, w wyniku których śmierć poniósł pokrzywdzony (na którym ciążył ustawowy obowiązek alimentacyjny) lub innych osób najbliższych, którym pokrzywdzony dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania. Celem postępowania sądowego o przyznanie, podwyższenie, wydłużenie renty tym osobom jest między innymi finansowa ulga w ich niepełnosprawności czy cierpieniu, rekompensata za obniżone zdolności zarobkowe związane z obniżeniem zdolności do wykonywania pracy, zastąpienie świadczenia alimentacyjnego otrzymywanego od zmarłego. Obowiązek uiszczania kosztów sądowych przez te osoby hamował je przed występowaniem na drogę sądową i dokładał ciężarów finansowych, co, biorąc pod uwagę podstawę faktyczną tych roszczeń, było nieuzasadnione. Należy wziąć pod uwagę, że to czynniki obiektywne, takie jak inflacja, wzrost kosztów leczenia, pogorszenie stanu zdrowia wpływają na potrzebę podwyższenia czy wydłużenia czasu trwania renty.
W aktualnym stanie prawnym zgodnie z art. 96 ust. 1 pkt 16 u.k.s.c. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych osoba wnosząca pozew o przyznanie renty na podstawie przepisów art. 444 § 2 k.c. albo art. 446 § 2 k.c. lub występująca z żądaniem udzielenia zabezpieczenia takiego roszczenia. Z powołanych przepisów k.c. wynika, że o ile poszkodowany utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, może on żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty (art. 444 § 2 k.c.) oraz, że osoba, względem której ciążył na zmarłym ustawowy obowiązek alimentacyjny, może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody renty obliczonej stosownie do potrzeb poszkodowanego oraz do możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego przez czas prawdopodobnego trwania obowiązku alimentacyjnego. Takiej samej renty mogą żądać inne osoby bliskie, którym zmarły dobrowolnie i stale dostarczał środków utrzymania, jeżeli z okoliczności wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego (art. 446 § 2 k.c.). W przepisach u.k.s.c. brak jest jednak regulacji dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych osób fizycznych, wnoszących pozew o podwyższenie lub wydłużenia czasu trwania renty już przyznanej na podstawie powołanych przepisów k.c.
Z powództwem o zmianę wysokości lub czasu trwania renty na podstawie art. 907 § 2 k.c. może wystąpić zarówno podmiot uprawniony z renty, jak i zobowiązany. Zmiana renty dokonywana na podstawie art. 907 § 2 k.c. może dotyczyć wysokości poszczególnych świadczeń okresowych lub czasu trwania obowiązku świadczenia renty. Zmiana może polegać zarówno na zwiększeniu poszczególnych świadczeń lub wydłużeniu czasu trwania obowiązku świadczenia renty, jak i na zmniejszeniu poszczególnych świadczeń lub na skróceniu czasu trwania obowiązku świadczenia renty. Mając zatem na względzie cel, jakiemu miałaby przyświecać proponowana regulacja (dobro osób fizycznych, którym została przyznana renta), zwolniona od kosztów sądowych powinna być wyłącznie osoba fizyczna uprawniona do renty. Przyjęcie takiego modelu pozostawałoby w zgodzie z intencją ustawodawcy wyrażoną już wcześniej, w ustawie z dnia 2 grudnia 2021 r. o zmianie ustawy – Prawo o ruchu drogowym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 poz. 2328), na podstawie której od dnia 1 stycznia 2022 r. obowiązuje art. 96 ust. 1 pkt 16 u.k.s.c. Podmiotowy zakres zastosowania obowiązującego przepisu ograniczony tu został bowiem wyłącznie do osób legitymowanych do wniesienia pozwu o rentę na podstawie przepisów art. 444 k.c., 446 k.c., nie zaś do podmiotów pozwanych w tych sprawach.
Z tych wszystkich względów zasadna jest nowelizacja art. 96 ust. 1 pkt 16 u.k.s.c. poprzez rozszerzenie zwolnienia podmiotowego od kosztów sądowych również o osoby występujące z pozwami o podwyższenie lub wydłużenie czasu trwania renty. Owo zwolnienie następuje z mocy prawa, bez konieczności składania oświadczenia o stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach czy wydawania przez sąd postanowienia, i dotyczy całości kosztów sądowych. Brak obowiązku badania stanu majątkowego, w tym prowadzenia dochodzenia w tym zakresie, przez sąd, jak również wyłączenie obowiązku wydawania postanowienia w tym przedmiocie przyczynią się do przyspieszenia postępowań sądowych w tych kategoriach spraw.
Drugą kwestią rozwiązywaną przez niniejszą ustawę jest brak zasadności ponoszenia kosztów sądowych przez osoby pozostające w kryzysie ubóstwa lub bezdomności, potwierdzonego decyzją lub zaświadczeniem organu właściwego w sprawach pomocy społecznej. Ustawodawca dostrzega, że osoby korzystające ze wskazanych niżej świadczeń z pomocy społecznej, które przeszły weryfikację przez organ pomocy społecznej w zakresie sytuacji dochodowej lub życiowej, zasługują na zwolnienie z kosztów sądowych bez konieczności składania oświadczenia o stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach, jako że decyzja czy zaświadczenie o korzystaniu z danej formy pomocy społecznej stanowi wystarczający dowód na zasadność zwolnienia danej osoby z kosztów sądowych.
Mowa o osobach, którym właściwy organ przyznał prawo do:
1) zasiłku stałego, o którym mowa w art. 36 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2026 r. poz. 639), przysługującego w dniu składania pisma powodującego obowiązek wniesienia opłaty lub w dniu zaktualizowania się obowiązku wniesienia zaliczki na poczet wydatków;
2) zasiłku okresowego, o którym mowa w art. 36 pkt 1 lit. b tej ustawy, przysługującego w dniu składania pisma powodującego obowiązek wniesienia opłaty lub w dniu zaktualizowania się obowiązku wniesienia zaliczki na poczet wydatków, chyba że prawo do świadczenia zostało przyznane niezależnie od dochodu lub zostało przyznane osobie przekraczającej kryterium dochodowe;
3) korzystania ze schroniska dla osób bezdomnych lub schroniska dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi, o którym mowa w art. 48a ust. 2f ustawy o pomocy społecznej, potwierdzone ostateczną decyzją obowiązującą w dniu składania pisma powodującego obowiązek wniesienia opłaty lub w dniu zaktualizowania się obowiązku wniesienia zaliczki na poczet wydatków.
W zakresie świadczenia wymienionego w pkt 2 zwolnienie z kosztów sądowych ma dotyczyć wyłącznie osób spełniających kryterium dochodowe, o którym stanowi art. 8 ustawy o pomocy społecznej. Zatem niniejszy przepis nie obejmuje swym zakresem osób, którym zasiłek okresowy został przyznany niezależnie od spełnienia kryterium dochodowego lub został przyznane w sytuacji przekroczenia kryterium dochodowego, co dopuszcza art. 41 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany zasiłek okresowy, zasiłek celowy lub pomoc rzeczowa, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową. Hipotezą projektowanego art. 102a pkt 2 objęta jest wyłącznie sytuacja, gdy zasiłek okresowy został przyznany po spełnieniu kryterium dochodowego.
Zasiłek stały jest przyznawany zawsze po spełnieniu kryterium dochodowego. Ustawa o pomocy społecznej nie przewiduje odstępstw od tej reguły.
Nie jest wymagane spełnienie kryterium dochodowego korzystania ze schroniska dla osób bezdomnych lub schroniska dla osób bezdomnych z usługami opiekuńczymi, o którym mowa w art. 48a ust. 2f ustawy o pomocy społecznej, ponieważ organ pomocy społecznej, przyznając prawo do tego świadczenia nie bada formalnie spełnienia kryterium dochodowego. Mimo tego jasne jest, że ta forma pomocy społecznej przyznawana jest jedynie osobom w kryzysie bezdomności, których sytuacja finansowa jest skrajnie zła.
Konieczne jest legitymowanie się decyzją lub zaświadczeniem potwierdzającym przyznanie jednej z trzech powyżej wskazanych form pomocy społecznej. Taka decyzja lub zaświadczenie wskazują, że trudna sytuacja majątkowa osoby domagającej się zwolnienia od kosztów sądowych już została zweryfikowana na potrzeby innych postępowań, a konkretnie postępowania o przyznanie pomocy społecznej. Pracownicy pomocy społecznej weryfikują sytuację materialną podopiecznych wieloaspektowo, podobnie jak czyni to sąd rozpatrujący wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, a więc niecelowe i nadmiarowe jest ponowne badanie sytuacji majątkowej, dochodowej i rodzinnej przez sąd.
Należy mieć jednocześnie na uwadze, że sytuacja uzasadniająca przyznanie zwolnienia od kosztów sądowych powinna być aktualna w momencie zwalniania osoby od kosztów sądowych. W przypadku zasiłków stałych lub okresowych prawo do nich powinno być aktualne w dniu składania pisma wywołującego obowiązek wniesienia opłaty czy w dniu zaktualizowania się obowiązku wniesienia zaliczki na poczet wydatków.
Mając na względzie aspekty pragmatyczne, jak również fakt, że sama ustawa o pomocy społecznej w art. 11 i 12 przewiduje możliwość zmiany swojej decyzji o przyznaniu świadczenia w przypadku stwierdzenia przez pracownika socjalnego: marnotrawienia przyznanych świadczeń, ich celowego niszczenia lub korzystania w sposób niezgodny z przeznaczeniem bądź marnotrawienia własnych zasobów finansowych; dysproporcji między udokumentowaną wysokością dochodu a sytuacją majątkową osoby lub rodziny, wskazującą, że osoba ta lub rodzina jest w stanie przezwyciężyć trudną sytuację życiową, wykorzystując własne zasoby majątkowe, konieczne było uregulowanie sytuacji uchylenia, zmiany, stwierdzenia nieważności lub wygaśnięcia decyzji organu pomocy społecznej, na podstawie której strona postępowania korzystała ze zwolnienia z kosztów sądowych. W tym zakresie odpowiednie zastosowanie znajdą art. 110 i 111 u.k.s.c., które określają sposoby postępowania w sytuacjach analogicznych, to jest cofnięcia przez sąd zwolnienia od kosztów sądowych, jeżeli okazało się, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć, oraz możliwość ukarania grzywną strony, która uzyskała zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie świadomego podania nieprawdziwych okoliczności.
Ze względu na możliwość zmiany decyzji organu pomocy społecznej, a co za tym idzie odpadnięcia podstawy do zwolnienia z kosztów sądowych, właściwe było uregulowanie niniejszej materii w nowym artykule 102a u.k.s.c., następującego po art. 102 u.k.s.c., określającym zwolnienie od kosztów sądowych na wniosek strony. Niniejsza sytuacja jest bowiem odmienna od sytuacji podmiotów wymienionych w art. 96 ust. 1 u.k.s.c., skoro podstawa uzasadniająca zwolnienie od kosztów może przestać istnieć w wyniku zmiany decyzji organu pomocy społecznej. Różnica jest widoczna chociażby w przypadku porównania do osób dochodzących podwyższenia lub wydłużenia czasu trwania renty, gdzie ich zwolnienie z kosztów sądowych wynika z rodzaju dochodzonego roszczenia i nie jest zależne od indywidualnej oceny ich kryterium dochodowego, majątkowego czy rodzinnego. Dlatego uzasadnione jest uregulowanie tych dwóch odmiennych instytucji w odrębnych przepisach.
W przypadku zwolnienia z kosztów sądowych na podstawie art. 102a u.k.s.c. sąd wydaje postanowienie w przedmiocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Natomiast strona nie ma obowiązku składania oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach a sąd nie prowadzi dochodzenia. To wpłynie pozytywnie na szybkość postępowań sądowych.
Organ odpowiedzialny za opracowanie projektu:
MS
Osoba odpowiedzialna za opracowanie projektu:
Arkadiusz Myrcha Sekretarz Stanu
Organ odpowiedzialny za przedłożenie projektu RM:
MS
Planowany termin przyjęcia projektu przez RM:
IV kwartał 2026 r.
Status realizacji: